HÜQUQ SAHƏSİ
Prosessual hüquq — hüquqi terminlər
Prosessual hüquq sahəsinin terminləri: hər birinin qanundakı tərifi, sadə dildə izahı və mənbə maddəsi.
80 terminBütün lüğət
Terminlər — A-dan Z-yə 80
A
- AxtarışSübut əhəmiyyətli əşya və sənədləri, axtarışda olan şəxsləri və ya meyitləri tapmaq üçün binada, digər yerdə və ya şəxsdə aparılan istintaq hərəkəti.
- Apellyasiya qaydasında ləğv əsaslarıBirinci instansiya məhkəməsinin aktının apellyasiya instansiyası məhkəməsi tərəfindən ləğv edilməsinə səbəb olan hüquqi və faktiki nöqsanlar.
- Apellyasiya şikayətiBirinci instansiya məhkəməsinin qanuni qüvvəyə minməmiş qətnamə və qərardadından apellyasiya instansiyası məhkəməsinə verilən şikayət.
B
- BaxışCinayətin izlərini və sübut ola biləcək obyektləri aşkar etmək üçün müstəntiqin hadisə yerini, binaları, əşyaları, sənədləri və meyiti nəzərdən keçirməsi.
- Barışıq sazişiTərəflərin mübahisəni bilavasitə özləri və ya mediasiya vasitəsilə razılaşma yolu ilə həll etdiyi və məhkəmə işini qurtardığı saziş.
- Başqa yerə getməmək haqqında iltizamŞübhəli və ya təqsirləndirilən şəxsin icazəsiz başqa yerə getməyəcəyi, gizlənməyəcəyi və çağırışlara gələcəyi barədə yazılı öhdəliyi.
- BəraətTəqsiri sübuta yetirilməmiş şəxsin bəraət hökmü ilə və ya cinayət təqibinə bəraətverici əsasla xitam verilməsi nəticəsində təqsirsiz sayılması.
- Bəraət hökmüMəhkəmə baxışı nəticəsində təqsirləndirilən şəxsin ona qarşı irəli sürülmüş ittiham üzrə təqsirsiz olduğunu təsdiq edən yekun məhkəmə qərarı.
- Bəraətverici əsaslarTəqibə xitam verildikdə şəxsin təqsirsiz sayılmasına səbəb olan əsaslar: cinayət hadisəsinin, tərkibin, aidiyyətin olmaması, təqsirin sübuta yetirilməməsi.
- Birinci instansiya məhkəməsiŞəxsə qarşı irəli sürülmüş ittihama mahiyyəti üzrə baxan və hökm və ya digər yekun qərar çıxarmaq səlahiyyətinə malik olan məhkəmə.
- Borclunun əmlakı üzərinə həbs qoyulmasıİcra icraatında borclunun əmlakının siyahıya alınması və onun üzərində sərəncam hüququnun qadağan edilməsi; tələbin təmin edilməsi üçün tətbiq olunur.
C
- Cavabdehİddia tələbinin yönəldiyi, iddiaçının tələblərinə cavab verməli olan fiziki və ya hüquqi şəxs; mülki prosesdə iddiaçının qarşı tərəfi.
- Cinayət hadisəsiCinayətin əlamətlərini özündə əks etdirən hadisə; onun olmaması cinayət təqibini istisna edir və bəraətverici əsas sayılır.
- Cinayət işiTörədilən və ya törədilməsi ehtimal edilən cinayətlə bağlı cinayət təqibi gedişində toplanmış materialların məcmusu.
- Cinayət işinin başlanmasıCinayət haqqında məlumat (səbəb) və cinayət əlamətlərinə işarə edən kifayət qədər dəlillər (əsas) olduqda cinayət təqibi üzrə icraatın açılması.
- Cinayət işinin başlanmasının rədd edilməsiCinayət haqqında məlumat üzrə səbəb qanunsuz olduqda və ya əsas olmadıqda cinayət işi başlamaqdan imtina edilməsi barədə prosessual qərar.
- Cinayət mühakimə icraatıCinayət işi üzrə məhkəməyədək mərhələni və birinci, apellyasiya, kassasiya instansiyalarında məhkəmə icraatını birlikdə əhatə edən icraat.
- Cinayət mühakimə icraatının aşkarlığıCinayət işlərinə bütün məhkəmələrdə açıq baxılması prinsipi; istisnalar qanunla qorunan sirlərə və yetkinlik yaşına çatmayanların maraqlarına aiddir.
- Cinayət prosesiCinayət təqibi gedişində iştirakçıların həyata keçirdiyi bütün prosessual hərəkətlər və səlahiyyətli orqanların qəbul etdiyi prosessual qərarlar.
- Cinayət prosesində mülki iddiaCinayət nəticəsində əmlakına ziyan vurulmuş fiziki və ya hüquqi şəxsin həmin ziyanın ödənilməsi tələbini cinayət işi ilə birlikdə irəli sürməsi.
- Cinayət prosesinin iştirakçılarıCinayət prosesində ittiham və ya müdafiə tərəfində çıxış edən, yaxud onları təmsil edən şəxslər, o cümlədən prokuror, zərər çəkmiş və təqsirləndirilən şəxs.
- Cinayət prosesinin tərəfləriCinayət işində bərabər hüquqlarla bir-biri ilə çəkişən ittiham tərəfi və müdafiə tərəfi; məhkəmə bu tərəflərin heç birinə aid deyil.
- Cinayət təqibiCinayət hadisəsini müəyyən etmək, onu törədəni ifşa etmək, ittihamı məhkəmədə müdafiə edib cəza təyin edilməsinə nail olmaq üçün aparılan prosessual fəaliyyət.
- Cinayət təqibi üzrə icraatın dayandırılmasıTəqsirləndirilən şəxsin müəyyən olunmaması, gizlənməsi, ağır xəstəliyi kimi səbəblərlə cinayət təqibi üzrə icraata müvəqqəti fasilə verilməsi.
- Cinayət təqibi üzrə qiyabi icraatÖlkə ərazisindən kənarda gizlənən təqsirləndirilən şəxs barəsində məhkəmə qərarı əsasında onun iştirakı olmadan aparılan cinayət təqibi icraatı.
- Cinayət təqibinə xitam verilməsiCinayət təqibini istisna edən hallar aşkar edildikdə təqibin təhqiqatçı, müstəntiq, prokuror və ya məhkəmənin qərarı ilə sona çatdırılması.
- Cinayət təqibini istisna edən hallarCinayət təqibinin başlanmasına mane olan və başlanmış təqibə xitam verilməsini tələb edən, qanunda sadalanan hallar.
Ç
- Çağırış icraatıİtirilmiş adsız sənədli qiymətli kağızın məhkəmə tərəfindən etibarsız hesab edilməsi və onun üzrə hüquqların bərpası üçün xüsusi icraat.
- Çəkişmə prinsipiMülki prosesdə tərəflərin bərabər şəraitdə mövqeyini sübut və dəlillərlə müdafiə etdiyi, məhkəmənin isə qərarını yalnız bunlara əsaslandırdığı prinsip.
E
- Ekspertin müstəqilliyiEkspertin ekspertizanı təyin edən orqandan, tərəflərdən və maraqlı şəxslərdən asılı olmaması və rəyi yalnız öz biliyinə əsasən verməsi.
- Ekspertin rəyiEkspertin xüsusi biliklərə əsaslanaraq qarşısına qoyulmuş suallar üzrə apardığı tədqiqatın nəticələrini yazılı şəkildə əks etdirən sübut.
- EkstradisiyaƏcnəbinin və ya vətəndaşlığı olmayan şəxsin xaricdə törətdiyi əmələ görə təqib və ya cəzanın icrası üçün xarici dövlətə verilməsi.
- Ekstradisiyadan imtinanın əsaslarıQanunun şəxsin xarici dövlətə verilməsindən mütləq imtina edilməsini və ya imtinaya yol verilməsini nəzərdə tutduğu hallar.
- Ekstradisiyanın şərtləriƏməlin hər iki dövlətdə cinayət sayılması və ona görə ən azı bir il azadlıqdan məhrumetmə nəzərdə tutulması kimi verilmə şərtləri.
- Elektron hərracİcra icraatında həbs qoyulmuş borclu əmlakının avtomatlaşdırılmış qaydada, açıq auksion formasında elektron üsulla satılması.
- Ev dustaqlığıTəqsirləndirilən şəxsi həbsdə saxlamadan, məhkəmə qərarı ilə onun azadlığına və bəzi hüquqlarına məhdudiyyətlər qoyan qətimkan tədbiri.
- Eyni əmələ görə təkrar məhkum etmənin yolverilməzliyiHeç kəsin eyni əməlin törədilməsinə görə təkrar məhkum edilə bilməməsi və qüvvəyə minmiş hökmdən sonra təqibin təzələnməməsi prinsipi.
Ə
- Əlavə kassasiyaAli Məhkəmənin Mülki və Kommersiya kollegiyalarının qərarlarına Ali Məhkəmənin Plenumunda yalnız hüquqi məsələlər üzrə yenidən baxılması.
- Əlavə məhkəmə ekspertizasıİlkin ekspert rəyi kifayət qədər aydın və ya tam olmadıqda, tədqiqatdakı və rəydəki boşluğu aradan qaldırmaq üçün təyin edilən ekspertiza.
- Əmlak üzərinə həbs qoyulmasıCinayət prosesində mülki iddianın və xüsusi müsadirənin icrasını təmin etmək üçün şəxsin əmlakına qoyulan məhdudiyyət.
- Ərazi aidiyyətiBirinci instansiya məhkəmələri arasında işə hansı ərazinin məhkəməsində baxılacağını müəyyən edən səlahiyyət bölgüsü qaydaları.
- Ərizənin baxılmamış saxlanmasıMəhkəmənin ərizəni mahiyyəti üzrə həll etmədən icraatı başa çatdırması; maneə aradan qaldırıldıqdan sonra yenidən müraciət etmək olar.
- Əsl olmayan tərəfMübahisəli hüquq üzrə tələb hüququ olmayan iddiaçı və ya iddiaya cavab verməli olmayan cavabdeh; məhkəmə onu iddiaçının razılığı ilə əsl tərəflə əvəz edə bilər.
G
- Girov (qətimkan tədbiri)Təqsirləndirilən şəxsin istintaq və məhkəmədən yayınmaması üçün məhkəmənin müəyyən etdiyi pul məbləğinin və ya qiymətli əşyaların depozitə qoyulması.
- GötürməSübut əhəmiyyətli əşya və sənədlərin kimdə və harada olduğu artıq məlum olduqda müstəntiqin onları rəsmi qaydada ələ keçirdiyi istintaq hərəkəti.
H
- Hakimə etirazQanunda göstərilən əsaslar olduqda hakimin işə baxmaqdan kənarlaşdırılması üçün verilən yazılı və əsaslandırılmış ərizə; özü-özünə etiraz da mümkündür.
- Hal şahidiİstintaq hərəkətinin gedişini və nəticələrini təsdiq etmək üçün öz razılığı ilə cəlb edilən, işdə şəxsi marağı olmayan şəxs.
- Həbsdə saxlama müddətiMəhkəməyədək icraatda həbs seçilərkən məhkəmənin cinayətin ağırlığına görə 2, 3 və ya 4 ay həddində müəyyən etdiyi və uzadıla bilən saxlanma müddəti.
- Hökmün qanuni qüvvəyə minməsiApellyasiya şikayəti və ya protesti verilmədikdə hökmün şikayət müddəti bitdikdən sonrakı gün məcburi və icra edilə bilən qüvvə qazanması.
- Hökmün qanuniliyi və əsaslılığıMəhkəmə hökmünə qoyulan iki əsas tələb: qanunlara riayətlə çıxarılmaq və yalnız məhkəmədə tədqiq edilmiş kifayət qədər sübuta əsaslanmaq.
- Hüquqi əhəmiyyəti olan faktların müəyyən edilməsiŞəxsi və ya əmlak hüquqlarının yaranmasının, dəyişməsinin və ya xitamının asılı olduğu faktların xüsusi icraat qaydasında məhkəmə tərəfindən təsdiqi.
X
- Xarici məhkəmə qətnaməsinin tanınmasıXarici dövlət məhkəməsinin qətnaməsinin Azərbaycan Respublikasında hüquqi qüvvəyə malik sayılması və lazım gəldikdə məcburi icrasına icazə verilməsi.
- Xüsusi icraatHüquq haqqında mübahisə olmadan hüquqi faktların, şəxsin statusunun və ya digər hüquqi vəziyyətin məhkəmə tərəfindən müəyyən edildiyi icraat növü.
- Xüsusi ittihamYalnız zərər çəkmiş şəxsin şikayəti ilə başlanan və tərəflər barışdıqda xitam verilən cinayət təqibi növü; böhtan, təhqir kimi cinayətlərə aiddir.
- Xüsusi ittihamçıQanunda nəzərdə tutulmuş hallarda məhkəmədə ittiham irəli sürən və onu müdafiə edən zərər çəkmiş şəxs.
İ
- İbtidai araşdırmaCinayət işi üzrə məhkəməyədək mərhələdə ibtidai istintaq və ya təhqiqat formasında aparılan icraat.
- İbtidai araşdırmanın müddətləriİbtidai istintaqın və təhqiqatın başa çatdırılmalı olduğu, cinayətin ağırlığından asılı olaraq müəyyən edilən və uzadıla bilən qanuni müddətlər.
- İbtidai istintaqSadələşdirilmiş icraat istisna olmaqla bütün cinayət işləri üzrə məhkəməyədək müstəntiq tərəfindən aparılması məcburi olan ibtidai araşdırma növü.
- İcra məmuruMəhkəmə və digər orqanların qərarlarını məcburi qaydada icra edən səlahiyyətli şəxs (dövlət və ya xüsusi icra məmuru); tələbləri hamı üçün məcburidir.
- İcra ödənişiKönüllü icra müddətində icra sənədini üzrsüz səbəbdən icra etməyən borcludan tutulan əlavə ödəniş: pul borcunun 10 faizi və ya sabit məbləğ.
- İcra sənədiQanunda sadalanan və məcburi icraya əsas verən sənəd, məsələn, məhkəmə qərarı əsasında verilən icra vərəqəsi, məhkəmə əmri və ya notariusun icra qeydi.
- İcrada dönüşİcra edilmiş qətnamə ləğv edildikdən sonra onun əsasında bir tərəfin xeyrinə alınanların digər tərəfə qaytarılması və ya dəyərinin tutulması.
- İcraya möhlət verilməsiBorclunun əmlak vəziyyətinə görə məhkəmənin icra sənədinin icrasına möhlət verməsi, hissə-hissə icraya və ya icra üsulunun dəyişdirilməsinə icazə verməsi.
- İctimai ittihamXüsusi və ictimai-xüsusi ittihama aid edilməyən bütün cinayətlər üzrə zərər çəkmiş şəxsin şikayətindən asılı olmadan aparılan cinayət təqibi.
- İctimai-xüsusi ittihamZərər çəkmiş şəxsin şikayəti, bəzi hallarda isə prokurorun təşəbbüsü ilə başlanan və barışma ilə yalnız qanunda göstərilən hallarda xitam verilən təqib növü.
- İddiaPozulmuş və ya mübahisələndirilən hüququn, qanunla qorunan mənafeyin müdafiəsi üçün şəxsin məhkəməyə müraciət edərək cavabdehə qarşı irəli sürdüyü tələb.
- İddia ərizəsiİddiaçının öz tələbini məhkəməyə çatdırdığı, qanunda göstərilən məlumatlarla yazılı şəkildə tərtib edilib imzalanan sənəd.
- İddia ərizəsini qəbul etməkdən imtinaİddianın yolverilməz olduğu hallarda hakimin ərizəni icraata qəbul etməməsi; bu, eyni iddianın yenidən qaldırılmasına mane olur.
- İddia ərizəsinin qaytarılmasıİddia ərizəsində forma, imza, aidiyyət, dövlət rüsumu kimi nöqsanlar olduqda hakimin onu qərardadla iddiaçıya geri verməsi.
- İddiaçıÖzünün və ya qanunla müəyyən edilmiş hallarda başqasının mənafeyi naminə məhkəməyə iddia qaldıran fiziki və ya hüquqi şəxs, yaxud prokuror.
- İddiaçının seçməsinə görə aidiyyətQanunda göstərilən hallarda iddiaçının iddianı cavabdehin olduğu yerin məhkəməsi ilə yanaşı, alternativ olaraq başqa məhkəməyə də verə bilməsi.
- İddiadan imtinaİddiaçının irəli sürdüyü tələbdən imtina etməsi; məhkəmə bunu qəbul etdikdə iş üzrə icraata xitam verilir və eyni iddia yenidən qaldırıla bilməz.
- İddianın dəyişdirilməsiİddiaçının iddianın əsasını və ya predmetini dəyişməsi, tələbin həcmini artırması və ya azaltması; əsasən işin hazırlıq mərhələsində mümkündür.
Q
Digər hüquq sahələri
Təriflər və izahlar məlumat xarakterlidir. Qanunun rəsmi mətni: e-qanun.az.