Reabilitasiya: bəraət alan şəxsin zərərinin ödənilməsi

Rəşad dələduzluq ittihamı ilə 8 ay istintaq təcridxanasında qalıb, sonra məhkəmə ona bəraət verib. Bu müddətdə işini itirib, vəkilə 3000 manat ödəyib, qonşuların gözündə isə hələ də «dələduz»dur. Belə vəziyyətdə sual təbiidir: reabilitasiya nə verir və vurulmuş zərəri kim ödəyəcək?

Reabilitasiya nədir və kimə şamil olunur?

Reabilitasiya əsassız cinayət təqibinə məruz qalmış şəxsin pozulmuş hüquqlarının bərpası və ona dəymiş zərərin ödənilməsidir. Prinsip Konstitusiyadan gəlir: dövlət orqanlarının və vəzifəli şəxslərin qanunsuz hərəkəti və ya hərəkətsizliyi nəticəsində vurulmuş zərəri dövlət ödəyir. Cinayət-Prosessual Məcəllə və Mülki Məcəllə bu prinsipi konkret qaydalara çevirir.

Hüquq yalnız şəxsin təqsirsizliyi yekun qərarla təsdiq olunduqda yaranır. Bu, üç halda baş verir:

• məhkəmə bəraət hökmü çıxarıb;
• cinayət təqibinə bəraətverici əsasla xitam verilib: cinayət hadisəsi olmayıb, əməldə cinayət tərkibi yoxdur və ya şəxsin cinayətə aidiyyəti sübuta yetirilməyib;
• məhkumluq hökmü yuxarı instansiyada ləğv edilib və iş həmin əsaslarla xitam olunub.

Bəraət hökmü ilə xitamın prosessual fərqini bəraət hökmü ilə cinayət işinə xitamın fərqi yazısında ayrıca izah etmişik. Reabilitasiya baxımından isə hər ikisinin nəticəsi eynidir: şəxs təqsirsiz sayılır və zərərin ödənilməsini tələb edə bilər.

Qismən reabilitasiya da olur. Şəxs iki maddə ilə ittiham olunub, birindən bəraət alıb, digərinə görə məhkum edilibsə, bəraət aldığı ittihamla bağlı zərərin ödənilməsini tələb edə bilər.

Hansı əsaslar reabilitasiya hüququ vermir?

Təqibə verilən hər xitam şəxsi təmizə çıxarmır. Bəzi əsaslar təqsirsizliyi deyil, dövlətin cəzalandırmaqdan imtinasını ifadə edir. Belə hallarda şəxs məsuliyyətdən azad olunur, amma dövlət onun günahsız olduğunu təsdiq etmir.

Bir incəliyi də bilin. Əməl qanun dəyişdiyi üçün cinayət sayılmaqdan çıxıbsa, bu əsasla xitam bir qayda olaraq reabilitasiya yaratmır: təqib başlananda əməl cinayət idi. Məsələn, döymə 2012-ci ildə Cinayət Məcəlləsindən çıxarılıb və inzibati xətaya çevrilib.

Müstəntiq işə amnistiya və ya müddətin keçməsi ilə xitam verməyi təklif edirsə, tələsməyin. Razılaşsanız, təqsir məsələsi açıq qalır və kompensasiya hüququ itir. Qanun bəzi qeyri-bəraətverici əsaslarda şəxsin etirazını nəzərə alır və icraatın davam etdirilməsinə imkan verir. Bu imkanın sizin işinizə şamil olunub-olunmadığını müdafiəçi ilə dəqiqləşdirin.

Hansı zərər ödənilir?

Reabilitasiya olunan şəxsə zərər tam həcmdə və müstəntiqin, prokurorun, hakimin təqsirindən asılı olmayaraq ödənilir. Kimin səhv etdiyini sübut etmək lazım deyil: təqibin əsassız olduğunun təsdiqi kifayətdir. Ödənilən zərərin tərkibi belədir:

1. Əmək haqqı, pensiya, müavinət və digər gəlirlər — şəxsin həbsdə olduğu, vəzifədən kənarlaşdırıldığı və ya işdən çıxarıldığı dövr üçün.
2. Müsadirə edilmiş, dövlət gəlirinə keçirilmiş, üzərinə həbs qoyulmuş və ya götürülmüş əmlak; əmlakı qaytarmaq mümkün deyilsə, onun dəyəri.
3. Hökmün icrası ilə tutulmuş cərimələr və məhkəmə xərcləri.
4. Hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğlər, yəni vəkilin haqqı.
5. Təqiblə bağlı yaranmış və sənədlə təsdiqlənən digər xərclər.

Pul kompensasiyası ilə yanaşı hüquqlar da bərpa olunur: əmək, pensiya və mənzil hüquqları, alınmış hərbi və xüsusi rütbələr, fəxri adlar, dövlət təltifləri. İşdən çıxarılmış şəxs əvvəlki işinə, bu mümkün olmadıqda isə bərabər dəyərli işə qayıtmaq hüququna malikdir.

Ad-san məsələsi də həll edilə bilər. Həbs və ya ittiham barədə məlumat mətbuatda yayılıbsa, reabilitasiya olunan şəxs həmin mənbədə təkzib dərc olunmasını tələb edə bilər. Könüllü dərc edilməsə, bu tələb şərəf və ləyaqətin müdafiəsi qaydası ilə məhkəmədə irəli sürülür.

Mənəvi ziyan: məbləği kim və necə müəyyən edir?

Mənəvi ziyanın məbləğini, bir qayda olaraq, məhkəmə müəyyən edir və bir neçə hala baxır: şəxs nə qədər azadlıqdan məhrum olub, hansı ağırlıqda cinayətdə ittiham edilib, ittiham ictimaiyyətə yayılıbmı, sağlamlığına və ailə həyatına necə təsir edib. 8 ay təcridxanada qalan şəxslə təqib dövründə azadlıqda olan şəxsin vəziyyəti eyni qiymətləndirilmir.

Mənəvi ziyanın maddi ziyandan necə ayrıldığını mənəvi ziyan ilə maddi ziyanın fərqi yazısında ətraflı izah etmişik. Daxili məhkəmələrdə ədalətli kompensasiya almaq mümkün olmayanda, qanunsuz azadlıqdan məhrumetməyə görə Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə müraciət yolu qalır. Şikayət müddəti daxili vasitələr tükəndikdən sonra 4 aydır, qəbuledilənlik şərtlərini isə AİHM-ə şikayət qaydası yazısında topladıq.

Zərərin ödənilməsini necə tələb etməli?

1. Bəraət hökmünün və ya xitam qərarının surətini alın. Xitamın hansı əsasla verildiyini oxuyun: reabilitasiya hüququnu məhz bu əsas müəyyən edir.
2. Hökmün qanuni qüvvəyə minməsini gözləyin. Prokuror ondan protest verə bilər, bəraət ləğv olunarsa, tələbin əsası da aradan qalxır.
3. Zərəri sənədlərlə hesablayın: işdən çıxarılma əmri, əmək haqqı arayışı, vəkillə müqavilə və ödəniş qəbzləri, əmlakın götürülməsi protokolu, müalicə xərclərinin sənədləri.
4. Tələbi qanunla müəyyən edilmiş qaydada verin. Əmlak zərəri və mənəvi ziyan üzrə tələbin hansı orqana, hansı qaydada və hansı müddətdə verildiyini CPM-in və Mülki Məcəllənin qüvvədə olan mətnindən (e-qanun.az) yoxlayın; mübahisə yaranarsa, məsələni məhkəmə həll edir.

İki həyat nümunəsi

Bəraət hökmü. Rəşad Cinayət Məcəlləsinin 178-ci maddəsi ilə ittiham olunub və 8 ay həbsdə qalıb. Məhkəmə onun cinayətə aidiyyətinin sübuta yetirilmədiyini müəyyən edib bəraət verib. Rəsmi aylıq maaşı 1200 manat idi və işdən çıxarılmışdı, deməli, itirilmiş qazanc 9600 manat edir. Buna vəkilə ödənilmiş 3000 manat əlavə olunur, mənəvi ziyanı isə məhkəmə həbsin müddətini və ittihamın yayılmasını nəzərə alaraq ayrıca müəyyən edəcək.

Amnistiya ilə xitam. Nərgiz barəsindəki iş amnistiya aktı ilə xitam olunub. O, təqsirsiz olduğunu düşünür, amma xitama etiraz etməyib. Dövlət onun təqsirsizliyini təsdiq etmədiyi üçün Nərgiz reabilitasiya qaydasında zərərin ödənilməsini tələb edə bilməz.

Tez-tez verilən suallar

Vəkilə ödədiyim pul geri qaytarılırmı?

Bəli. Hüquqi yardıma görə ödənilmiş məbləğlər reabilitasiya olunan şəxsə ödənilən zərərin tərkibinə daxildir. Vəkillə müqaviləni və ödəniş qəbzlərini mütləq saxlayın.

Barışığa görə işə xitam verilibsə, zərər ödənilirmi?

Xeyr. Zərərçəkmişlə barışıq qeyri-bəraətverici əsasdır: şəxs məsuliyyətdən azad olunur, amma təqsirsizliyi təsdiq edilmir.

Həbsdə olmamışamsa, reabilitasiya hüququm varmı?

Bəli. Bu hüquq yalnız həbsə görə deyil, əsassız cinayət təqibinin özünə görə yaranır. Həbs olmayıbsa, itirilmiş gəlir və mənəvi ziyan adətən az olur, amma vəkil xərcləri və digər itkilər yenə ödənilir.

Qanunsuz inzibati həbsə görə də kompensasiya almaq olarmı?

Reabilitasiya institutu cinayət prosesinə aiddir. Amma dövlət orqanlarının qanunsuz hərəkəti ilə vurulmuş zərərin ödənilməsi hüququ Konstitusiya ilə hər kəsə təminat verilir, ona görə inzibati həbs haqqında qərar ləğv edilibsə, zərərin ödənilməsini məhkəmə qaydasında tələb etmək olar.