Cinayət işi üzrə apellyasiya və kassasiya şikayəti: müddətlər və hüdudlar

Rayon məhkəməsi Elvini dələduzluğa görə 4 il azadlıqdan məhrum edib, vəkili isə hökm elan olunan gün «vaxtımız azdır» deyib. Hökmlə razı olmayan tərəfin qarşısında iki pillə var: apellyasiya və kassasiya şikayəti. Hər pillənin öz müddəti və öz hüdudu var, səhv pillədə irəli sürülən arqument isə nəticə vermir.

Hökm elan olundu: bundan sonra nə baş verir?

Birinci instansiya məhkəməsinin hökmü elan edildiyi gün qanuni qüvvəyə minmir. Əvvəlcə şikayət müddəti axır. Bu müddətdə heç kim şikayət və ya protest verməyibsə, hökm qüvvəyə minir və icraya yönəldilir. Şikayət verilibsə, hökm apellyasiya məhkəməsi işə baxıb qərar çıxarana qədər qüvvəyə minmir. Bəraət halında isə həbsdəki şəxs məhkəmə zalında dərhal azad edilir.

Sonrakı yol üç pillədən ibarətdir. Birinci instansiya hökmündən apellyasiya məhkəməsinə apellyasiya şikayəti verilir. Apellyasiya məhkəməsinin hökm və qərarlarından Ali Məhkəməyə kassasiya şikayəti verilir. Ali Məhkəmənin qərarından sonra adi şikayət yolları bitir, iş yalnız qanunda sadalanan müstəsna əsaslarla yenidən açıla bilər. Hökm istər adi istintaqdan, istərsə də məhkəməyədək sadələşdirilmiş icraatdan sonra çıxarılsın, ondan apellyasiya şikayəti verilə bilər.

Kim şikayət verə bilər?

Şikayət hüququ prosesin tərəflərinə məxsusdur:

• məhkum, onun müdafiəçisi və qanuni nümayəndəsi;
• zərərçəkmiş, xüsusi ittihamçı və onların nümayəndələri;
• mülki iddiaçı, mülki cavabdeh və onların nümayəndələri — yalnız hökmün mülki iddiaya aid hissəsində;
• dövlət ittihamçısı — onun sənədi şikayət deyil, protest adlanır.

Şikayət hökmün bütövlüklə deyil, bir hissəsindən də verilə bilər. Məsələn, məhkum təqsirini etiraf edir, amma təyin olunmuş cəzanı ağır hesab edir. Bu halda o, təqsiri mübahisələndirmir, yalnız cəzanın yüngülləşdirilməsini xahiş edir.

Müddət nə vaxtdan hesablanır?

Apellyasiya müddəti hökmün elan edildiyi gündən başlayır. Həbsdə saxlanılan məhkum üçün isə müddət hökmün surəti ona verildiyi gündən hesablanır: kamerada olan şəxs mətni görmədən şikayətini əsaslandıra bilməz. Müddətin dəqiq gün sayı Cinayət-Prosessual Məcəllədə göstərilib və hökmün nəticə hissəsinin sonunda da yazılır. Hökmü aldığınız kimi həmin abzası tapın və son günü təqvimdə qeyd edin.

Məhkəmənin ayrı-ayrı qərarları, məsələn, qətimkan tədbiri haqqında qərar üçün ayrıca müddət müəyyən edilib — onu da qərarın sonunda axtarın. Kassasiya şikayətinin də öz müddəti var və o, apellyasiya məhkəməsinin qərarında göstərilir.

Müddət üzrlü səbəbdən buraxılıbsa, hökmü çıxarmış məhkəməyə müddətin bərpası barədə vəsatət verilir. Səbəb sənədlə təsdiqlənməlidir: xəstəxana arayışı, hökmün surətinin gecikmə ilə verildiyini göstərən qeyd və s. Vəsatət rədd edilərsə, bu qərardan da yuxarı məhkəməyə şikayət vermək olar. Vəsatətin mətnini buraxılmış müddətin bərpası haqqında vəsatət nümunəsi yazısında hazırlamışıq.

Apellyasiya məhkəməsi nəyi yoxlayır?

Apellyasiya məhkəməsi işə faktiki və hüquqi baxımdan yenidən baxır. O, hökmün həm qanuniliyini, həm də əsaslılığını yoxlayır: faktlar düzgün müəyyən edilibmi, sübutlar düzgün qiymətləndirilibmi, əmələ düzgün maddə tətbiq olunubmu, cəza ədalətlidirmi, prosessual qaydalara əməl edilibmi. Bunun üçün sübutları yenidən tədqiq edə, şahidləri dindirə, tərəflərin təqdim etdiyi yeni sübutlara baxa bilər.

İşə baxdıqdan sonra apellyasiya məhkəməsi hökmü qüvvədə saxlaya, dəyişə, ləğv edib yeni hökm çıxara və ya icraata xitam verə bilər. Yəni ittiham hökmünün yerinə bəraət hökmü də, daha yüngül maddə ilə yeni hökm də məhz bu pillədə çıxarıla bilər.

Elvinin müdafiəçisi şikayətdə göstərir ki, birinci instansiya əsas şahidi dindirməyib, zərərçəkmişə pulun bir hissəsinin qaytarıldığını göstərən bank çıxarışını isə nəzərə almayıb. Apellyasiya məhkəməsi şahidi çağırır, çıxarışı tədqiq edir və 12 000 manatlıq ziyanın 7000 manatının ödənildiyini müəyyən edir. Təqsir təsdiqlənir, amma ziyanın könüllü ödənilməsi yüngülləşdirici hal kimi nəzərə alınır və cəza 4 ildən 2 il 6 aya endirilir.

Kassasiya: Ali Məhkəmə faktlara yenidən baxmır

Kassasiya pilləsində məntiq dəyişir. Ali Məhkəmə hadisənin necə baş verdiyini yenidən araşdırmır, şahid dindirmir, sübutları yenidən qiymətləndirmir və yeni sübut qəbul etmir. O, yalnız hüquq məsələsini yoxlayır: cinayət qanunu düzgün tətbiq olunubmu və prosesdə hökmün qanuniliyinə təsir edən əhəmiyyətli pozuntuya yol verilibmi.

Kassasiyada işləyən arqumentlər adətən bunlardır:

• əmələ səhv maddə tətbiq edilib, məsələn, mənimsəmə (CM 179) dələduzluq (CM 178) kimi tövsif olunub;
• müdafiə hüququ pozulub: təqsirləndirilən şəxs müdafiəçisiz dindirilib və ya tərcüməçi ilə təmin olunmayıb;
• hökm yolverilməz sübuta, məsələn, qanunsuz axtarışla götürülmüş əşyaya əsaslanıb;
• apellyasiya məhkəməsi şikayətin əsas dəlillərinə cavab verməyib.

Günay mənimsəməyə görə məhkum edilib, apellyasiya şikayəti təmin olunmayıb. Kassasiya şikayətində o, yeni şahid dindirilməsini istəyir, amma Ali Məhkəmə bunu etmir. Vəkili isə başqa arqument qurur: ilk dindirmə müdafiəçisiz aparılıb və hökm məhz həmin ifadəyə əsaslanıb. Bu, artıq hüquq məsələsidir və Ali Məhkəmənin yoxlama hüdudlarına düşür.

Ali Məhkəmənin kassasiya qərarından sonra iş yalnız müstəsna hallarda, məsələn, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi Konvensiyanın pozulduğunu müəyyən etdikdə, Ali Məhkəmənin Plenumunda yenidən baxıla bilər. AİHM-ə şikayət müddəti daxili vasitələr tükəndikdən sonra 4 aydır; şərtləri AİHM-ə şikayət qaydası yazısında izah etmişik.

Apellyasiya ilə kassasiyanın fərqi bir cədvəldə

Cəza ağırlaşa bilərmi?

Hökmdən yalnız məhkum və ya onun müdafiəçisi şikayət veribsə, yuxarı məhkəmə məhkumun vəziyyətini pisləşdirə bilməz: cəzanı artıra və ya daha ağır cinayət haqqında qanunu tətbiq edə bilməz. Bu, yalnız dövlət ittihamçısı protest, zərərçəkmiş və ya xüsusi ittihamçı şikayət verdikdə və həmin sənəddə məhz bu məsələ qaldırıldıqda mümkündür. Bəraət hökmünü ləğv etmək də yalnız ittiham tərəfinin şikayəti ilə mümkündür.

Deməli, məhkumun öz şikayəti, bir qayda olaraq, onun üçün risk yaratmır. Amma prokuror da protest veribsə, məhkəmə hər iki sənədə birlikdə baxır və cəza ağırlaşa bilər.

Şikayəti necə hazırlamaq lazımdır?

1. Hökmün surətini alın və əsaslandırıcı hissəni oxuyun: məhkəmə hansı sübuta söykənib, hansını rədd edib və niyə.
2. Müddətin son gününü hökmün nəticə hissəsinə görə müəyyən edin.
3. Şikayətin predmetini seçin: təqsir, tövsif, cəza və ya mülki iddia.
4. Hər dəlili iş materialına bağlayın: protokol, ifadə, ekspertiza rəyi — cild və vərəq nömrəsi ilə.
5. Xahiş hissəsini konkret yazın: bəraət, maddənin dəyişdirilməsi, cəzanın yüngülləşdirilməsi və ya şərti məhkum etmə.
6. Apellyasiya şikayətini hökmü çıxarmış məhkəmə vasitəsilə verin və qəbul qeydini saxlayın.

Tez-tez verilən suallar

Apellyasiya şikayətini vəkilsiz vermək olarmı?

Bəli, məhkum şikayəti şəxsən verə bilər. Amma hüquqi arqumentləri iş materialına bağlamaq peşəkar bacarıq tələb edir, ona görə müdafiəçinin iştirakı praktikada nəticəyə ciddi təsir edir.

Apellyasiya məhkəməsində yeni şahid dindirilə bilərmi?

Bəli. Apellyasiya məhkəməsi sübutları yenidən tədqiq edə və yeni sübutlara baxa bilər. Kassasiya pilləsində isə bu mümkün deyil.

Apellyasiyaya getməsəm, birbaşa Ali Məhkəməyə müraciət edə bilərəmmi?

Kassasiya şikayəti apellyasiya məhkəməsinin qərarından verilir. Ona görə apellyasiya pilləsini buraxan şəxs, bir qayda olaraq, birbaşa Ali Məhkəməyə müraciət edə bilmir.

Prokuror protest veribsə, cəzam ağırlaşa bilərmi?

Bəli, protestdə cəzanın ağırlaşdırılması məsələsi qaldırılıbsa, apellyasiya məhkəməsi cəzanı artıra bilər. Yalnız müdafiə tərəfi şikayət verdikdə bu mümkün deyil.