50 latın hüquqi ifadəsi azərbaycanca izahı ilə

Məhkəmə qərarında «iura novit curia», mühazirədə «lex specialis», test sualında isə «ex tunc» qarşınıza çıxır. Latın ifadələri hüquqşünasın gündəlik dilidir. Onları əzbərləmək çətin deyil, çətin olan ifadənin arxasındakı qaydanı düzgün tətbiq etməkdir.

Hüquq nəzəriyyəsi və ümumi prinsiplər

Bu qrupdakı ifadələr normaların necə tətbiq ediləcəyini müəyyən edir. Üç «lex» qaydası normalar arasında ziddiyyət yarananda işə düşür; onların ardıcıllığını kolliziyaların həlli yazısında izah etmişik.

«Lex retro non agit» mütləq qayda deyil. Məsuliyyəti aradan qaldıran və ya yüngülləşdirən qanunun geriyə qüvvəsi var. «De lege ferenda» təklif edilən, «de lege lata» isə qüvvədə olan hüquq baxımından danışmaq deməkdir.

Cinayət hüququ və cinayət prosesi

Bu ifadələrin çoxu Konstitusiyada və Cinayət-Prosessual Məcəllədə azərbaycanca təsbit olunub. İmtahanda adətən latın adı ilə prinsipin məzmunu uyğunlaşdırılır.

Təqsirsizlik prezumpsiyası ilə «in dubio pro reo» yaxın, amma eyni deyil: birincisi təqsirləndirilənin statusudur, ikincisi ondan irəli gələn şübhələrin şərhi qaydası. Ətraflı prezumpsiya nədir yazısındadır.

Mülki hüquq və müqavilələr

«Caveat emptor» bu gün istehlakçı münasibətlərində demək olar ki, işləmir: qanun satıcıdan malın keyfiyyəti və qaytarılması üçün cavabdehlik tələb edir.

Məhkəmə prosesi və sübut

Rəşad sürət həddini aşdığına görə 50 manatlıq elektron qərar alıb ödəyir. Bir həftə sonra sistem xətası ucbatından eyni kamera qeydinə görə ikinci qərar gəlir. Bu, «non bis in idem» prinsipinin klassik halıdır: eyni əmələ görə ikinci məsuliyyət olmaz. Rəşad qərarın surətini aldığı gündən 10 gün ərzində şikayət verməlidir; qaydanı inzibati xəta qərarından şikayət yazısında izah etmişik.

Konstitusiya və beynəlxalq hüquq

«Aut dedere aut iudicare» Konstitusiyanın 53-cü maddəsi ilə birlikdə oxunmalıdır: Azərbaycan vətəndaşı heç bir halda xarici dövlətə verilə bilməz, deməli, belə halda cinayət təqibi ölkə daxilində aparıla bilər.

Tez-tez verilən suallar

Latın ifadələrini məhkəmə sənədində işlətmək olarmı?

Olar, amma məhkəmə icraatı dövlət dilində aparılır. Ona görə ifadədən sonra azərbaycanca mənasını mötərizədə göstərmək daha doğrudur.

Öyrənməyə hansı ifadələrdən başlamaq lazımdır?

Qanunlarda azərbaycanca təsbit olunmuş prinsiplərdən: nullum crimen sine lege, non bis in idem, in dubio pro reo, pacta sunt servanda və üç «lex» qaydası. Onlar həm testdə, həm də praktikada daha çox işlənir.

«Ne bis in idem» ilə «non bis in idem» fərqlidirmi?

Xeyr, bu, eyni prinsipin iki yazılışıdır. Hər ikisi eyni əmələ görə təkrar məsuliyyətin qadağan olduğunu bildirir.