Kolliziyaların həlli: lex superior, lex specialis, lex posterior

İşəgötürən nazirliyin təlimatına istinad edir, siz isə qanunun tamam başqa şey dediyini görürsünüz. Yaxud eyni məsələni iki qanun fərqli həll edir: biri illər əvvəl konkret sahə üçün qəbul olunub, digəri yenidir və hamıya şamil olunur. Belə vəziyyətdə hüquqşünas təxmin etmir — kolliziyaların həlli üçün üç klassik qayda var, imtahanlarda isə çox vaxt məhz onların ardıcıllığı yoxlanılır.

Kolliziya nədir və boşluqdan nə ilə fərqlənir?

Kolliziya eyni ictimai münasibəti tənzimləyən iki və ya daha çox normanın bir-birinə zidd olmasıdır. Səbəb çox vaxt texnikidir: aktlar müxtəlif vaxtlarda, müxtəlif orqanlar tərəfindən qəbul edilir, dəyişikliklər isə bütün əlaqəli aktlara eyni anda salınmır. Nəzəriyyə kolliziyaları üç növə bölür: iyerarxik (müxtəlif qüvvəli aktlar arasında), məzmun (ümumi və xüsusi norma arasında) və temporal (müxtəlif vaxtda qəbul edilmiş aktlar arasında). Hər növün öz həll qaydası var.

Kolliziyanı hüquq boşluğu ilə qarışdırmayın. Kolliziyada norma artıqdır və onlardan birini seçmək lazımdır. Boşluqda isə uyğun norma ümumiyyətlə yoxdur və hakim analogiyaya müraciət edir — bunu hüquq boşluğu və analogiya yazısında ayrıca izah etmişik.

Lex superior: yuxarı akt aşağı aktdan üstündür

Konstitusiyanın 147-ci maddəsinə görə Konstitusiya ali hüquqi qüvvəyə malikdir. 148-ci maddə qanunvericilik sisteminin əsas aktlarını pillə-pillə sadalayır: Konstitusiya, referendumla qəbul edilmiş aktlar, qanunlar, fərmanlar, Nazirlər Kabinetinin qərarları, mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının normativ aktları. Aşağı pillədəki akt yuxarıdakına zidd ola bilməz, ziddiyyət olduqda yuxarı akt tətbiq edilir. Konstitusiya qanunlarının və məcəllələrin bu sırada yeri «Normativ hüquqi aktlar haqqında» Konstitusiya Qanununda dəqiqləşdirilir; imtahandan əvvəl həmin pillələri e-qanun.az-dakı rəsmi mətndən yoxlayın.

Beynəlxalq müqavilələr üçün ayrıca qayda var. Konstitusiyanın 151-ci maddəsinə görə Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilə ilə qanun arasında ziddiyyət olduqda müqavilə tətbiq edilir. Bu üstünlük Konstitusiyaya və referendumla qəbul edilmiş aktlara şamil olunmur. Təfərrüat beynəlxalq müqavilənin qanundan üstünlüyü yazısındadır.

Qayda gündəlik həyatda da işləyir. Rəşadın işlədiyi şirkətin daxili qaydalarında illik məzuniyyət 18 gün yazılıb, Əmək Məcəlləsi isə əsas məzuniyyətin ən azı 21 təqvim günü olmasını tələb edir. Şirkətin aktı Məcəllədən aşağıdadır və işçinin vəziyyətini qanunla müqayisədə pisləşdirən müddəa tətbiq edilmir. Rəşad 21 gün tələb edə bilər, işəgötürən razılaşmasa, Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinə müraciət etmək olar.

Lex specialis: xüsusi norma ümumini üstələyir

Eyni qüvvəli iki normadan biri geniş dairəni, digəri həmin dairənin bir hissəsini tənzimləyirsə, xüsusi norma tətbiq olunur. Məntiqi sadədir: qanunverici konkret hal üçün ayrıca qayda yazıbsa, deməli, həmin halı ümumi qaydadan çıxarmaq istəyib.

Cinayət hüququnda bunun klassik nümunəsi adam öldürmə tərkibləridir. Cinayət Məcəlləsinin 120-ci maddəsi qəsdən adam öldürməni ümumi qaydada tənzimləyir, sonrakı maddələr isə daha yüngül sanksiyalı xüsusi halları ayırır, məsələn, güclü ruhi həyəcan vəziyyətində və ya zəruri müdafiə həddini aşmaqla adam öldürməni. Əməl xüsusi tərkibə uyğundursa, ümumi maddə tətbiq edilmir və ittiham iki maddə ilə deyil, yalnız xüsusi maddə ilə qurulur.

Lex posterior: sonrakı akt əvvəlkini əvəz edir

Eyni qüvvəli və eyni dərəcədə ümumi iki akt bir-birinə ziddirsə, sonra qəbul edilmiş akt tətbiq olunur: qanunverici fikrini dəyişib və onun son iradəsi əsasdır. Adətən yeni qanun köhnəsini və ya onun müvafiq hissəsini açıq ləğv edir. Açıq ləğv olmasa belə, ziddiyyət olan hissədə köhnə norma tətbiq edilmir.

Bu qaydanın iki həddi var. Birincisi, sonrakı aşağı akt əvvəlki yuxarı aktı üstələyə bilməz: 2026-cı ildə qəbul edilmiş nazirlik əmri on il əvvəlki qanuna zidd olarsa, yenə qanun tətbiq olunur. İkincisi, məsuliyyət sahəsində zaman qaydası xüsusi işləyir. Konstitusiyaya görə hüquqi məsuliyyəti aradan qaldıran və ya yüngülləşdirən aktların geriyə qüvvəsi var, məsuliyyəti müəyyən edən və ya ağırlaşdıran aktların isə yoxdur.

Qaydalar toqquşanda hansı birinci tətbiq olunur?

Çətin kazuslarda iki qayda eyni anda fərqli cavab verir. Ardıcıllıq belədir:

1. Əvvəl iyerarxiya. Normalar müxtəlif qüvvəli aktlardadırsa, məsələ lex superior ilə həll olunur: nə yenilik, nə xüsusilik aşağı aktı xilas etmir.
2. Sonra xüsusilik. Eyni səviyyədə sonrakı ümumi norma əvvəlki xüsusi normanı öz-özünə ləğv etmir: lex posterior generalis non derogat legi priori speciali. Qanunverici xüsusi qaydanı da dəyişmək istəyirsə, bunu açıq yazmalıdır.
3. Sonda zaman. Hər iki norma eyni dərəcədə ümumi və ya eyni dərəcədə xüsusidirsə, sonrakı tətbiq olunur.

Testdə bu ardıcıllıq belə yoxlanılır. A qanunu 8 il əvvəl qəbul edilib və yalnız tibb müəssisələrinin lisenziyalaşdırılmasını tənzimləyir. B qanunu 2 il əvvəl qəbul edilib və bütün lisenziyalar üçün ümumi qayda qoyur, amma A-nın müddəasını ləğv etdiyini açıq yazmır. Nigar «B sonrakıdır» deyə tələsik cavab verir və səhv edir: burada A qanunu tətbiq olunur, çünki sonrakı ümumi norma əvvəlki xüsusi normanı avtomatik aradan qaldırmır. Normanın özünün daxili quruluşunu isə hüquq normasının strukturu yazısında izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Nazirliyin əmri qanuna ziddirsə, hansına əməl etməli?

Qanuna. Mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının normativ aktları qanunvericilik sisteminin aşağı pilləsindədir və qanuna zidd ola bilməz. Belə akt əsasında qəbul edilmiş qərardan yuxarı orqana və ya məhkəməyə şikayət etmək olar.

Fərmanla qanun arasında ziddiyyət olarsa, hansı tətbiq edilir?

Qanun. Konstitusiyanın 148-ci maddəsində qanunlar fərmanlardan, fərmanlar isə Nazirlər Kabinetinin qərarlarından yuxarıda durur.

Məhkəmə ziddiyyətli aktı qüvvədən sala bilərmi?

Ümumi məhkəmə konkret işdə hansı normanın tətbiq ediləcəyini seçir və bunu qərarında əsaslandırır. Aktın Konstitusiyaya uyğunsuzluğunu tanıyıb onu qüvvədən salmaq isə Konstitusiya Məhkəməsinin səlahiyyətidir.

Beynəlxalq xüsusi hüquqdakı «kolliziya norması» da eyni mənadadırmı?

Xeyr. Orada kolliziya norması iki daxili akt arasındakı ziddiyyəti deyil, xarici elementli münasibətə hansı ölkənin hüququnun tətbiq ediləcəyini həll edir. Azərbaycanda bu məsələlər «Beynəlxalq xüsusi hüquq haqqında» Qanunla tənzimlənir.