Dövlətin formaları: idarəetmə forması, quruluş forması və siyasi rejim

Test sualı: «Naxçıvan Muxtar Respublikasının olması Azərbaycanı federativ dövlət edirmi?» Çoxları tərəddüd edir, halbuki cavab Konstitusiyanın 7-ci maddəsindədir. Dövlətin formaları üç ayrı suala cavab verir: ali hakimiyyət necə təşkil olunub, ərazi necə qurulub və hakimiyyət hansı üsullarla həyata keçirilir.

Dövlətin forması nədir: üç element

Dövlətin forması onun təşkilinin xarici ifadəsidir. Nəzəriyyədə o, üç müstəqil elementə bölünür və bu elementlər bir-birini avtomatik müəyyən etmir: monarxiya demokratik ola bilər, respublika isə totalitar. Ona görə hər ölkəni üç sual üzrə ayrıca qiymətləndirmək lazımdır.

İdarəetmə forması: monarxiya və respublika

Monarxiyada ali hakimiyyət bir şəxsə məxsusdur, adətən varislik yolu ilə keçir və müddətsizdir. Mütləq monarxiyada monarxın hakimiyyəti heç bir orqanla məhdudlaşmır, buna çox vaxt Səudiyyə Ərəbistanı nümunə gətirilir. Məhdud, yəni konstitusiyalı monarxiya iki növdür. Dualist monarxiyada qanunvericilik parlamentə, icra isə faktiki olaraq monarxa məxsusdur. Parlamentli monarxiyada monarx «hökm sürür, amma idarə etmir», hökumət parlament qarşısında cavabdehdir: Böyük Britaniya, İspaniya, İsveç, Yaponiya bu qəbildəndir.

Respublikada ali hakimiyyət orqanları müəyyən müddətə seçilir. Üç əsas növü var:

1. Prezident respublikası. Prezident həm dövlətin, həm də icra hakimiyyətinin başçısıdır, hökumət parlament qarşısında deyil, prezident qarşısında cavabdehdir. Klassik nümunə ABŞ-dır.
2. Parlament respublikası. Hökuməti parlament çoxluğu formalaşdırır və o, parlament qarşısında cavabdehdir, prezidentin rolu əsasən təmsilçidir. Almaniya və İtaliya bu modeldədir.
3. Qarışıq respublika. Güclü, xalq tərəfindən seçilən prezidentlə yanaşı parlament qarşısında cavabdeh hökumət də var. Ən çox Fransa nümunə gətirilir.

Azərbaycanın idarəetmə forması

Konstitusiyanın 7-ci maddəsinə görə Azərbaycan dövləti demokratik, hüquqi, dünyəvi, unitar respublikadır. Dövlət hakimiyyəti hakimiyyətlərin bölünməsi prinsipi əsasında təşkil olunur: qanunvericilik hakimiyyətini Milli Məclis həyata keçirir, icra hakimiyyəti Prezidentə mənsubdur, məhkəmə hakimiyyətini məhkəmələr həyata keçirir. Prezident dövlətin başçısıdır, Nazirlər Kabineti isə Prezidentə tabedir və onun qarşısında cavabdehdir.

Ədəbiyyatda Azərbaycan adətən prezident respublikası kimi səciyyələndirilir, amma modeldə qarışıq elementlər də var. Baş nazir Milli Məclisin razılığı ilə təyin olunur. 2016-cı il referendumundan sonra Prezidentə Milli Məclisi buraxmaq səlahiyyəti verilib (98-1-ci maddə), onun səlahiyyət müddəti 7 il müəyyən edilib, Birinci vitse-prezident və vitse-prezidentlər institutu yaradılıb. Təfərrüat 2016 referendumu yazısındadır, Konstitusiyanın digər tez-tez soruşulan müddəaları isə imtahanlarda ən çox soruşulan konstitusiya məqamları yazısında toplanıb.

Quruluş forması: unitar dövlət, federasiya, konfederasiya

Unitar dövlətdə vahid konstitusiya, vahid vətəndaşlıq və vahid ali orqanlar sistemi var; rayon və şəhər kimi ərazi vahidlərinin suverenliyi yoxdur. Unitar dövlət sadə ola bilər, tərkibində muxtar qurum olan mürəkkəb unitar dövlət də ola bilər.

Federasiyada subyektlərin öz konstitusiyası və ya nizamnaməsi, qanunvericilik orqanları və səlahiyyətləri olur. Parlament adətən iki palatalıdır və palatalardan biri subyektləri təmsil edir. ABŞ, Almaniya, Hindistan, Braziliya, Kanada federasiyadır.

Konfederasiya isə dövlət deyil, müəyyən məqsədlər üçün birləşmiş suveren dövlətlərin ittifaqıdır: üzvlər suverenliyini saxlayır, ümumi orqanların qərarları üzv dövlətlər vasitəsilə həyata keçirilir. Tarixi nümunələr ABŞ-ın 1781–1789-cu illər və İsveçrənin 1815–1848-ci illər quruluşudur. İsveçrə rəsmi adında «Konfederasiya» sözünü bu gün də saxlayır, amma 1848-ci ildən federasiyadır.

Azərbaycan unitar dövlətdir. Konstitusiyanın 134-cü maddəsinə görə Naxçıvan Muxtar Respublikası Azərbaycan Respublikasının tərkibində muxtar dövlətdir; onun Konstitusiyası və qanunları Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və qanunlarına zidd ola bilməz. 11-ci maddə isə ərazinin vahid, toxunulmaz və bölünməz olduğunu təsbit edir. Muxtariyyət Azərbaycanı federasiyaya çevirmir, onu mürəkkəb unitar dövlət edir. Bu quruluşun ayrı-ayrı konstitusiyalarda necə dəyişdiyini Azərbaycan konstitusiyalarının tarixi yazısında izləyə bilərsiniz.

Siyasi rejim: demokratik və antidemokratik

Siyasi rejim hakimiyyətin hansı üsul və vasitələrlə həyata keçirildiyini göstərir. Demokratik rejimdə hakimiyyət azad seçkilərlə formalaşır, hakimiyyətlər bölünür, insan hüquqları təmin edilir, siyasi plüralizm mövcuddur. Antidemokratik rejimlər iki qrupa bölünür. Avtoritar rejimdə hakimiyyət bir şəxsin və ya dar qrupun əlində cəmləşir, siyasi rəqabət məhdudlaşdırılır, amma şəxsi həyat və iqtisadiyyat nisbətən muxtar qalır. Totalitar rejimdə isə dövlət cəmiyyətin bütün sahələrinə, hətta düşüncəyə nəzarət etməyə çalışır və tək ideologiya məcburi olur.

İmtahanda Azərbaycanın rejimi ilə bağlı sual Konstitusiyanın mətni əsasında cavablandırılır: 7-ci maddə dövləti demokratik kimi müəyyən edir.

Elementlərin müstəqilliyi kazusda yaxşı görünür. Nigar belə tapşırıq alır: X dövlətində prezident xalq tərəfindən 5 illik müddətə seçilir, hökuməti özü formalaşdırır, parlament hökumətə etimadsızlıq göstərə bilmir; ölkə 16 subyektdən ibarətdir, hər birinin öz konstitusiyası var. Doğru cavab: prezident respublikası və federasiya. Kazusda hakimiyyətin həyata keçirilməsi üsulları barədə məlumat yoxdursa, rejimi «təxmin etmək» lazım deyil.

Tez-tez verilən suallar

Azərbaycan prezident respublikasıdırmı?

Ədəbiyyatda əsasən belə səciyyələndirilir: icra hakimiyyəti Prezidentə mənsubdur, Nazirlər Kabineti ona tabedir. Baş nazirin Milli Məclisin razılığı ilə təyin edilməsi və 2016-dan Prezidentin Milli Məclisi buraxmaq səlahiyyəti qarışıq elementlər sayılır.

Muxtariyyət ilə federasiya subyektinin fərqi nədir?

Federasiya subyektinin səlahiyyətləri federal konstitusiya ilə mərkəzlə bölüşdürülür və dövlət subyektlərin birliyi kimi qurulur. Muxtariyyət isə unitar dövlət daxilində ayrıca əraziyə verilmiş xüsusi statusdur, dövlət bütövlükdə unitar qalır.

Quruluş forması ilə inzibati-ərazi bölgüsü eyni şeydirmi?

Xeyr. Quruluş forması hakimiyyətin mərkəzlə ərazi hissələri arasında necə bölündüyünü göstərir. İnzibati-ərazi bölgüsü isə idarəetmənin rahatlığı üçündür və rayon, şəhər kimi vahidlər suverenliyə malik deyil.