Təbii hüquq ilə hüquqi pozitivizm: «ədalətsiz qanun qanundurmu?»

Qanun qəbul olunub, qüvvəyə minib, amma açıq-aşkar ədalətsizdir. Ona əməl etmək lazımdırmı? Hüquq fəlsəfəsinin bu köhnə sualına iki böyük məktəb fərqli cavab verir: təbii hüquq nəzəriyyəsi və hüquqi pozitivizm. Hüquq nəzəriyyəsi imtahanına hazırlaşan üçün bu, həm tezislərin, həm də nümayəndələrin ən çox qarışdırıldığı mövzulardandır.

Təbii hüquq: hüquq dövlətdən əvvəl gəlir

Bu məktəbə görə hüququn mənbəyi insanın təbiəti, ağıl və ya ilahi nizamdır. Dövlət hüququ yaratmır, onu tanıyır və qoruyur. Yaşamaq, azadlıq, mülkiyyət kimi hüquqlar insana doğulduğu andan məxsusdur.

Kökləri antik dövrə gedir: Aristotel təbii və şərti ədaləti fərqləndirirdi, Siseron həqiqi qanunu təbiətə uyğun sağlam ağıl adlandırırdı. Orta əsrlərdə Avqustin və Tomas Akvinalı «ədalətsiz qanun qanun deyil» (lex iniusta non est lex) tezisini formalaşdırdılar. Yeni dövrdə Hüqo Qrotsi və Con Lokk təbii hüquqları dövlət hakimiyyətinin hüdudu kimi təqdim etdi. Bu fikirlər sonralar insan hüquqları bəyannamələrinin təməlinə çevrildi.

Hüquqi pozitivizm: qanun qanundur

Pozitivizm hüququ dövlətin müəyyən etdiyi və ya tanıdığı normalar toplusu kimi görür. Əsas tezis hüquqla əxlaqın ayrılmasıdır: normanın qüvvəsi onun ədalətli olmasından deyil, səlahiyyətli orqan tərəfindən müəyyən qaydada qəbul edilməsindən asılıdır. Bu o demək deyil ki, pozitivist qanunu tənqid etmir. O, sadəcə «ədalətsizdir» və «qüvvədə deyil» hökmlərini qarışdırmır.

Ceremi Bentam və Con Ostin hüququ suverenin sanksiya ilə təmin edilmiş əmri kimi təsvir etdilər. Hans Kelzen «Xalis hüquq nəzəriyyəsi»ndə normaları iyerarxik sistem kimi qurdu: hər norma qüvvəsini yuxarı normadan alır, zirvədə isə əsas norma durur. Kolliziyaların iyerarxiya əsasında həlli də bu məntiqdən gəlir — bax: kolliziyaların həlli. Herbert Hart 1961-ci ildə nəşr olunan «Hüquq anlayışı» əsərində ilkin və ikinci dərəcəli qaydaları, o cümlədən hansı normanın hüquq sayıldığını göstərən tanınma qaydasını fərqləndirdi.

«Ədalətsiz qanun qanundurmu?»: Radbrux formulası

İkinci Dünya müharibəsindən sonra sual nəzəri olmaqdan çıxdı: nasist dövründə formal qaydada qəbul edilmiş aktlara əməl edənlər özlərini «qanun belə idi» deyə müdafiə edirdilər. Alman hüquqşünası Qustav Radbrux 1946-cı ildə orta yol təklif etdi. Pozitiv qanun ədalətsiz olsa belə, hüquqi müəyyənlik naminə tətbiq olunmalıdır. Lakin onun ədalətə ziddiyyəti dözülməz həddə çatdıqda qanun ədalətə yol verməlidir.

Formulanın gücü ölçüsündədir. Radbrux hər ədalətsiz qanunu etibarsız saymırdı: yüksək vergi dərəcəsi və ya qısa müddət kimi adi «ədalətsizliklər» qanunun qüvvəsinə toxunmur. Söhbət insan ləyaqətini kobud şəkildə tapdalayan normalardan gedir.

Təbii hüquq və pozitivizm: müqayisə cədvəli

Azərbaycan Konstitusiyasında iki yanaşma

Konstitusiyanın 24-cü maddəsinə görə hər kəsin doğulduğu andan toxunulmaz, pozulmaz və ayrılmaz hüquqları və azadlıqları vardır. Bu, təbii hüquq dilidir: hüquqlar dövlətin «hədiyyəsi» deyil. 12-ci maddə də insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının təmin edilməsini dövlətin ali məqsədi elan edir.

Sistem isə pozitivist mexanizmlə işləyir: normalar iyerarxiyası, Konstitusiyanın ali hüquqi qüvvəsi və qanunların Konstitusiyaya uyğunluğunu yoxlayan Konstitusiya Məhkəməsi. Konstitusiya məhkəməsi modelini ilk dəfə Avstriya üçün məhz Kelzen işləyib hazırlamışdı. Bugünkü cavab belədir: ədalətsiz qanunu fərd öz başına «etibarsız» elan etmir, onu hüquqi yolla mübahisələndirir. Bu yolun şərtləri Konstitusiya Məhkəməsinə şikayət yazısında izah olunub.

Tələbə Aysel seminarda belə kazus alır: uydurma bir dövlətin qanunu polisə istənilən şəxsi məhkəmə qərarı olmadan 90 günədək saxlamağa icazə verir. Pozitivist əvvəlcə qanunun səlahiyyətli orqan tərəfindən düzgün qaydada qəbul edilib-edilmədiyini yoxlayır; edilibsə, akt ləğv olunanadək hüquqdur, onun konstitusiyaya uyğunluğu isə məhkəmədə yoxlanılmalıdır. Təbii hüquq tərəfdarı azadlıq hüququnu mahiyyətcə aradan qaldıran aktı ümumiyyətlə hüquq saymır. Radbrux formulası ilə düşünən hakim isə ziddiyyətin dözülməz həddə çatıb-çatmadığını qiymətləndirəcək.

Tez-tez verilən suallar

Təbii hüquq ilə insan hüquqları eyni şeydirmi?

Tam eyni deyil. Təbii hüquq fəlsəfi nəzəriyyədir, insan hüquqları isə bu ideyanın konstitusiyalarda və beynəlxalq sənədlərdə pozitiv normaya çevrilmiş formasıdır.

Ədalətsiz saydığım qanuna əməl etməyə bilərəmmi?

Qanun qüvvədə olduğu müddətdə ona əməl etməmək hüquqi məsuliyyət yarada bilər. Qanunla razı deyilsinizsə, onu Konstitusiya Məhkəməsində və digər hüquqi yollarla mübahisələndirmək lazımdır.

Hart ilə Fuller mübahisəsi nə haqqında idi?

1958-ci ildə Hart hüquqla əxlaqın ayrılığını müdafiə etdi, Lon Fuller isə hüququn «daxili əxlaqı» ideyasını irəli sürdü: qanunlar ümumi, aydın, dərc edilmiş və geriyə qüvvəsiz olmalıdır, əks halda hüquq sistemi işləmir.