Konstitusiya Məhkəməsinə şikayət: kim və hansı hallarda müraciət edə bilər

Rauf iki il məhkəmələrdə olub: birinci instansiya, apellyasiya, kassasiya. Ali Məhkəmə də onun şikayətini təmin etməyib, vəkil isə deyir ki, bütün instansiyaların tətbiq etdiyi norma Konstitusiyadakı mülkiyyət hüququna ziddir. Belə vəziyyətdə ölkə daxilində qalan son vasitə Konstitusiya Məhkəməsinə şikayət verməkdir, amma bu məhkəmə hər mübahisəyə baxmır.

Konstitusiya Məhkəməsi nəyə baxır, nəyə baxmır?

Konstitusiya Məhkəməsi 9 hakimdən ibarətdir, hakimləri Prezidentin təqdimatı ilə Milli Məclis təyin edir. Səlahiyyətləri Konstitusiyanın 130-cu maddəsində sadalanır: qanunların və digər normativ aktların Konstitusiyaya uyğunluğunu yoxlamaq, Konstitusiyanı və qanunları şərh etmək, qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyətləri arasında səlahiyyət mübahisələrini həll etmək. Qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda məhkəmə Ali Məhkəmənin qərarlarının Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluğunu da yoxlayır.

Bu məhkəmə dördüncü instansiya deyil. Şahidləri yenidən dinləmir, sübutları təzədən qiymətləndirmir, borcun məbləğini hesablamır. Onun sualı başqadır: tətbiq edilmiş akt və ya məhkəmənin həmin aktı şərh etmə tərzi Konstitusiyaya uyğundurmu? Konstitusiya Məhkəməsi öz təşəbbüsü ilə işə də başlamır — hər icraat kiminsə sorğusu, şikayəti və ya müraciəti ilə açılır.

Kim müraciət edə bilər: dörd yol

Konstitusiya müraciət hüququnu dörd qrupa verir. Onların nəyi tələb edə biləcəyi də, hansı şərtlə müraciət etdiyi də fərqlidir.

Dövlət orqanlarının sorğusu abstrakt nəzarətdir: məsələn, Prezident və ya Milli Məclis hər hansı qanunun Konstitusiyaya uyğunluğunu heç kimin hüququ pozulmadan da yoxlatdıra bilər. Fərdi şikayət isə həmişə konkret pozuntuya bağlıdır. Hər kəsin, məhkəmələrin və Ombudsmanın müraciət hüququ Konstitusiyaya 2002-ci il referendumu ilə əlavə edilib. Konstitusiya «hər kəs» ifadəsini işlədir, ona görə şikayətçi təkcə Azərbaycan vətəndaşı deyil, əcnəbi və ya hüquqi şəxs də ola bilər.

Fərdi şikayətin 4 şərti

1. Şikayətin predmeti uyğun olmalıdır. Şikayət qanunvericilik və icra hakimiyyəti orqanlarının normativ aktlarından, bələdiyyə və məhkəmə aktlarından verilir. Polisin, müstəntiqin və ya icra məmurunun hərəkətindən birbaşa Konstitusiya Məhkəməsinə getmək olmur: əvvəlcə onlardan adi qaydada, məsələn, məhkəməyə şikayət edilir.
2. Hüquq sizin özünüzün olmalı və bilavasitə pozulmalıdır. «Bu qanun ədalətsizdir» və ya «qonşumun hüququ pozulub» deyə şikayət vermək olmaz. Normativ aktdan şikayət edəndə də həmin akt məhz sizin işinizdə tətbiq olunmalı və hüququnuza toxunmalıdır.
3. Məhkəmə qaydasında müdafiə vasitələri tükənməlidir. Mübahisə adi məhkəmələrin bütün pillələrindən keçməlidir. Məhkəmə aktı üzrə şikayət adətən Ali Məhkəmənin kassasiya qaydasında qəbul etdiyi qərardan sonra verilir, ona görə kassasiya mərhələsini buraxmaq bu yolu bağlaya bilər. Kassasiya şikayətinin quruluşunu kassasiya şikayəti nümunəsi yazısında göstərmişik.
4. Müddət və forma gözlənilməlidir. Şikayətin verilmə müddəti və məzmununa dair tələblər «Konstitusiya Məhkəməsi haqqında» Qanunda müəyyən edilib. Şikayətdə mübahisələndirilən aktın adı, tarixi və nömrəsi, pozulduğu iddia edilən Konstitusiya maddələri və hüquqi əsaslandırma göstərilir, bütün instansiyaların qərarlarının surətləri əlavə olunur.

Qərar nə dəyişir?

Şikayət qəbuledilənlik şərtlərinə cavab vermirsə, icraata qəbul edilmir və mahiyyəti üzrə baxılmır. Qəbul edilmiş şikayət üzrə pozuntu tapılarsa, mübahisələndirilən məhkəmə aktı qüvvədən düşmüş hesab edilir və işə prosessual qanunda nəzərdə tutulmuş qaydada yenidən baxılır. Normativ aktın müddəası Konstitusiyaya uyğun sayılmırsa, qüvvəsini itirir və artıq heç kimə tətbiq olunmur.

Konstitusiya Məhkəməsinin qərarları qətidir: onlardan şikayət verilmir və ölkənin bütün ərazisində icrası məcburidir. Amma məhkəmə mübahisəni sizin əvəzinizə həll etmir və təzminat təyin etmir.

Raufun işində söhbət 12 min manatlıq kompensasiyadan gedir. Vəkil Konstitusiya Məhkəməsinə şikayətdə sübutlardan yox, bir məsələdən yazır: məhkəmələr normanı elə şərh ediblər ki, mülkiyyətçi əlindən alınan əmlak üçün heç bir əvəz ala bilmir, bu isə Konstitusiyanın 29-cu maddəsindəki mülkiyyət hüququna ziddir. Şikayət təmin olunarsa, Ali Məhkəmənin qərarı qüvvədən düşəcək, pulu isə Raufa işə yenidən baxan məhkəmə təyin edə bilər.

Səbinə isə apellyasiya qərarından kassasiya şikayəti verməyib və Konstitusiya Məhkəməsinə «məhkəmə iki şahidimə inanmayıb» deyə müraciət edib. Onun şikayətinin iki problemi var: vasitələr tükənməyib, qaldırdığı məsələ isə konstitusiya məsələsi deyil, sübutların qiymətləndirilməsidir.

Tez-tez verilən suallar

Qanun sadəcə ədalətsiz görünürsə, vətəndaş onu mübahisələndirə bilərmi?

Xeyr, şəxsi hüququ pozulmadan verilən «ümumi» şikayət qəbul edilmir. Qanun sizin işinizdə tətbiq olunmalı və hüququnuzu bilavasitə pozmalıdır. Qanunun abstrakt yoxlanmasını yalnız sorğu subyektləri tələb edə bilər.

Konstitusiya Məhkəməsinin qərarından şikayət vermək olarmı?

Xeyr, qərarlar qətidir. Avropa Konvensiyası ilə qorunan hüququnuzun pozulduğunu düşünürsünüzsə, qalan yol AİHM-dir; onun müddət və qəbuledilənlik şərtlərini AİHM-ə şikayət qaydası yazısında izah etmişik.

Konstitusiya Məhkəməsi işimi yenidən həll edib pulu mənə ödətdirə bilərmi?

Xeyr. O, yalnız aktın Konstitusiyaya uyğunluğu barədə qərar verir. Pozuntu tapılarsa, məhkəmə aktı qüvvədən düşür və mübahisəni işə yenidən baxan məhkəmə həll edir.

Beynəlxalq müqavilələrin yoxlanması da bu məhkəmənin işidirmi?

Bəli. Konstitusiya Məhkəməsi hələ qüvvəyə minməmiş dövlətlərarası müqavilələrin Konstitusiyaya uyğunluğunu yoxlaya bilir. Qüvvədə olan müqavilə ilə qanun arasındakı ziddiyyəti isə Konstitusiyanın 151-ci maddəsi həll edir, bu barədə beynəlxalq müqavilə və qanun yazısına baxın.