Ekstradisiya: Azərbaycan öz vətəndaşını xarici dövlətə verirmi

Kamran 3 il xaricdə işləyib, Bakıya qayıdandan sonra eşidir ki, həmin ölkədə ona qarşı dələduzluq işi açılıb və onu axtarışa veriblər. İlk sualı budur: Azərbaycan məni tutub o ölkəyə verəcəkmi? Ekstradisiya ilə bağlı bu sualın cavabı Konstitusiyada birbaşa yazılıb.

Ekstradisiya nədir və nə ilə qarışdırılır?

Ekstradisiya bir dövlətin öz ərazisində olan şəxsi başqa dövlətin sorğusu ilə ona verməsidir. Məqsəd ikidir: şəxsi cinayət məsuliyyətinə cəlb etmək və ya artıq təyin olunmuş cəzanı çəkdirmək. Ekstradisiya adətən beynəlxalq müqavilə əsasında — ikitərəfli müqavilə və ya çoxtərəfli konvensiya ilə — həyata keçirilir.

Onu iki oxşar institutla qarışdırmayın. Deportasiya, yəni əcnəbinin ölkədən inzibati qaydada çıxarılması başqa dövlətin sorğusu ilə yox, qəbul edən dövlətin öz qərarı ilə olur. Məhkumun cəzasını çəkmək üçün ötürülməsi isə, bir qayda olaraq, onun razılığı ilə və vətəndaşı olduğu dövlətə edilir: xaricdə məhkum olunmuş Azərbaycan vətəndaşı müvafiq müqavilə varsa, cəzasını Azərbaycanda çəkmək üçün gətirilə bilər.

53-cü maddə: «heç bir halda» nə deməkdir?

Konstitusiyanın 53-cü maddəsinə görə Azərbaycan vətəndaşı heç bir halda xarici dövlətə verilə bilməz. «Heç bir halda» ifadəsi istisnalara yer qoymur: cinayətin ağırlığı, qarşı tərəfin verdiyi təminatlar və ya ikitərəfli müqavilə nəticəni dəyişmir. Konstitusiyanın 151-ci maddəsi beynəlxalq müqavilələrə qanunlardan üstünlük verir, amma Konstitusiyanın özünü bu qaydadan çıxarır. Deməli, müqavilədə vətəndaşların verilməsi nəzərdə tutulsa belə, 53-cü maddə üstün gəlir; mexanizmi Konstitusiyanın 151-ci maddəsi yazısında izah etmişik.

Cinayət Məcəlləsi də eyni qadağanı təkrarlayır: xaricdə cinayət törətmiş Azərbaycan vətəndaşları xarici dövlətə verilmir. Qadağa cinayətin harada törədildiyinə yox, vətəndaşlıq statusuna bağlıdır. Şəxsin başqa dövlətin pasportu da varsa, Azərbaycan vətəndaşlığı qüvvədə olduqca bu müdafiə aradan qalxmır. İkili vətəndaşlığın digər nəticələrini ikili vətəndaşlıq yazısında oxuya bilərsiniz.

Vətəndaş verilmirsə, cəzasız qalırmı?

Xeyr. Beynəlxalq hüquqda «ya ver, ya mühakimə et» prinsipi işləyir: şəxsi verməyən dövlət onu özü mühakimə etməyə hazır olmalıdır. Cinayət Məcəlləsinə görə xaricdə cinayət törətmiş Azərbaycan vətəndaşı, əməl həm Azərbaycanın, həm də törədildiyi dövlətin qanunu ilə cinayət sayılırsa və o, xarici dövlətdə məhkum edilməyibsə, Azərbaycanda cinayət məsuliyyətinə cəlb olunur.

Praktikada xarici dövlət vermə əvəzinə işin materiallarını Azərbaycana göndərib cinayət təqibinin burada aparılmasını xahiş edir. Kamranın işində də belə ola bilər. Həmin ölkə onun 40 min avroluq dələduzluq etdiyini iddia edirsə, bu əməl Azərbaycanda da cinayətdir və Kamran Cinayət Məcəlləsinin 178-ci maddəsi ilə Bakıda məsuliyyətə cəlb oluna bilər. Xaricdə toplanmış sübutlar isə hüquqi yardım qaydasında ötürülür.

Əcnəbilər nə vaxt verilir, nə vaxt verilmir?

Əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrə uyğun olaraq cinayət məsuliyyətinə cəlb edilmək və ya cəzanı çəkmək üçün xarici dövlətə verilə bilər. Amma bu da avtomatik deyil. Müqavilələrdə və qanunvericilikdə adətən belə imtina əsasları olur:

• şəxs siyasi baxışlarına görə təqib olunur və ya sorğu siyasi cinayətlə bağlıdır;
• əməl Azərbaycanın qanununa görə cinayət sayılmır;
• şəxs həmin əmələ görə artıq məhkum edilib və ya bəraət alıb;
• sorğu verən dövlətdə ona işgəncə və ya qeyri-insani rəftar təhlükəsi real görünür.

Sonuncu əsas insan hüquqları baxımından ən ciddisidir. BMT-nin İşgəncələrə qarşı Konvensiyası işgəncə təhlükəsinin ciddi əsaslarla təsdiqləndiyi dövlətə şəxsin verilməsini qadağan edir, AİHM də uzun illərdir belə verilməni Avropa Konvensiyasının 3-cü maddəsinin pozuntusu sayır. Qaçqın statusu almış şəxs də, bir qayda olaraq, təqib təhlükəsi olan dövlətə qaytarıla bilməz.

Vətəndaş və əcnəbi: müqayisə cədvəli

İnterpolun qırmızı bildirişi həbs qərarıdırmı?

Xeyr. Qırmızı bildiriş beynəlxalq həbs qərarı deyil: üzv dövlətlərə şəxsin yerini müəyyən etmək və ekstradisiya məsələsi həll olunanadək onu müvəqqəti saxlamaq xahişidir. Hər dövlət bildirişə öz qanunu əsasında reaksiya verir. Azərbaycan vətəndaşı barəsində isə belə bildiriş Azərbaycanda verilmə üçün əsas yaratmır, çünki 53-cü maddə buna yol vermir.

Tez-tez verilən suallar

İkinci vətəndaşlığı olan azərbaycanlı xarici dövlətə verilə bilərmi?

Azərbaycan vətəndaşlığı qüvvədədirsə, xeyr. Konstitusiya Azərbaycan vətəndaşını qoruyur və başqa pasportun olması bu müdafiəni aradan qaldırmır.

Xaricdə məhkum olunmuş vətəndaş cəzasını Azərbaycanda çəkə bilərmi?

Azərbaycanla həmin dövlət arasında məhkumların ötürülməsinə dair müqavilə varsa, bəli, adətən məhkumun razılığı ilə. Bu, ekstradisiya deyil, cəzanın icrasının ötürülməsidir.

Əcnəbi verilmə qərarına qarşı müdafiə oluna bilərmi?

Bəli. Konstitusiyanın 60-cı maddəsi hər kəsin hüquq və azadlıqlarının məhkəmə müdafiəsinə təminat verir və bu təminat əcnəbilərə də şamil olunur. İşgəncə təhlükəsi olduqda şəxs AİHM-dən vermənin dayandırılması üçün müvəqqəti tədbir tətbiq etməyi də xahiş edə bilər; müraciət qaydasını AİHM-ə şikayət yazısında izah etmişik.