İkili vətəndaşlıq: qadağanın mənası və gizlətməyin nəticələri

Kanadada 7 il yaşamısınız, vətəndaşlıq andı mərasiminə dəvət gəlib, Azərbaycan pasportunuz isə hələ siyirmədədir. Sual sadədir: ikisini birlikdə saxlamaq olarmı və bunu kimsə yoxlayırmı? İkili vətəndaşlıq mövzusunda ən təhlükəli fikir «heç kim bilməsə, problem yoxdur» düşüncəsidir.

«Tanınmır» nə deməkdir?

Qadağa iki qatdan ibarətdir. Birincisi, Azərbaycan vətəndaşının başqa dövlətin vətəndaşlığına mənsubluğu burada nəzərə alınmır: o, Azərbaycan dövlət orqanları qarşısında yalnız Azərbaycan vətəndaşıdır və xarici pasportuna istinad edərək vəzifələrindən yayına bilməz. İkincisi, xarici vətəndaşlığı könüllü qəbul etmək «Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlığı haqqında» Qanuna görə vətəndaşlığın itirilməsi əsasıdır.

Praktik nəticə də var. Beynəlxalq hüququn ümumi yanaşmasına görə dövlət, bir qayda olaraq, öz vətəndaşını onun digər vətəndaşlığı olan dövlətə qarşı diplomatik müdafiə edə bilmir. Yəni ikinci vətəndaşlığınızın ölkəsində problem yaşasanız, Azərbaycan konsulluğunun imkanları məhdud olacaq.

Hər xarici status vətəndaşlıq deyil. Bu fərqi bilmək lazımsız həyəcandan qurtarır:

Xarici vətəndaşlığı qəbul etmək nəyə gətirir?

Konstitusiya vətəndaşı vətəndaşlıqdan məhrum etməyi qadağan edir. Amma məhrumetmə ilə itirilmə eyni şey deyil: məhrumetmə dövlətin cəza xarakterli qərarıdır, itirilmə isə şəxsin öz hərəkətinin qanunda göstərilən nəticəsidir. Qanunda sadalanan itirilmə əsaslarından ikisi ən çox rast gəlinəndir: başqa dövlətin vətəndaşlığının könüllü qəbul edilməsi və Azərbaycan vətəndaşlığının yalan məlumat və ya saxta sənədlə əldə edilməsi.

İtirilmə faktı qanunda nəzərdə tutulmuş qaydada rəsmiləşdirilir. Bundan sonra Azərbaycan pasportu və şəxsiyyət vəsiqəsi etibarsız sayılır, şəxs isə Azərbaycanda əcnəbi statusuna keçir. Bunun gündəlik nəticələri ciddidir:

• seçmək və seçilmək hüququ itir;
• Azərbaycanda uzunmüddətli yaşamaq üçün Miqrasiya Məcəlləsi ilə müəyyən edilmiş yaşayış icazəsi lazım olur;
• Torpaq Məcəlləsinə görə əcnəbilər torpağı mülkiyyətdə yox, yalnız icarə hüququ ilə saxlaya bilər;
• dövlət qulluğu və vətəndaşlıq tələb edən digər vəzifələr bağlanır.

Doğuşla iki vətəndaşlıq: uşaqlar necə?

Konstitusiyaya görə valideynlərindən biri Azərbaycan vətəndaşı olan şəxs Azərbaycan vətəndaşıdır. Digər valideynin ölkəsi də uşağı qan bağı ilə, doğulduğu ölkə isə doğum yerinə görə öz vətəndaşı saya bilər — bu prinsipləri ius soli və ius sanguinis yazısında izah etmişik. Beləliklə, uşaq heç bir ərizə vermədən iki vətəndaşlıq qazanır.

Burada könüllü qəbul yoxdur, ona görə itirilmə əsası da yaranmır. Amma Azərbaycanda uşaq yalnız Azərbaycan vətəndaşı kimi tanınır. Böyüyüb seçkili vəzifəyə və ya dövlət qulluğuna iddia etmək istəsə, ikinci vətəndaşlıq məsələsi yenidən gündəmə gələcək.

Kimlərə ikili vətəndaşlıq birbaşa mane olur?

Konstitusiya ikili vətəndaşlığı olan şəxsin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti və Milli Məclisin deputatı seçilməsini birbaşa istisna edir. Hakim, prokuror, polis və hərbi qulluq da Azərbaycan vətəndaşlığı tələb edir.

Dövlət qulluğuna qəbul şərtləri arasında Azərbaycan vətəndaşlığı var. Xarici vətəndaşlığın könüllü qəbulu isə vətəndaşlığın itirilməsi əsası olduğu üçün qulluqçu üçün bu, qulluqdan azad olunma deməkdir. Qəbulun digər şərtlərini dövlət qulluğuna qəbul: müsabiqə, stajçılıq və sınaq müddəti yazısında oxuya bilərsiniz.

Gizlətməyin nəticələri

İkinci pasportu gizlətmək problemi yox etmir, sadəcə təxirə salır. Fakt sənəd yeniləyərkən, rəsmi anketdə, işə qəbul yoxlamasında və ya sərhəddə üzə çıxa bilər. Onda nəticələr bir-birinin ardınca gəlir:

1. Azərbaycan vətəndaşlığının itirilməsi məsələsi qaldırılır.
2. Vətəndaşlıq tələb edən vəzifədən, o cümlədən dövlət qulluğundan azad olunma baş verir.
3. Rəsmi anketdə yalan məlumat vermək ayrıca hüquqi məsuliyyət yarada bilər.
4. Vətəndaşlığa bağlı təminatlar itir. Məsələn, Konstitusiyanın 53-cü maddəsinə görə Azərbaycan vətəndaşı heç bir halda xarici dövlətə verilə bilməz, vətəndaşlığı itirmiş şəxs isə bu təminatdan yararlana bilmir — təfərrüatlar ekstradisiya yazısındadır.

Qanuni yol: vətəndaşlıqdan çıxma

Xarici vətəndaşlığı qəbul etmək qərarındasınızsa, dürüst yol Azərbaycan vətəndaşlığından çıxmaq barədə ərizə verməkdir. Konstitusiyaya görə vətəndaşlıq məsələlərini Azərbaycan Respublikasının Prezidenti həll edir. Ərizə qanunda sadalanan hallarda rədd edilə bilər. Tələb olunan sənədləri və müraciət qaydasını Dövlət Miqrasiya Xidmətindən və ya xaricdəki konsulluqdan dəqiqləşdirin.

Bəzi dövlətlər vətəndaşlığa qəbul üçün əvvəlki vətəndaşlıqdan çıxmağı özü tələb edir. Belə halda çıxma haqqında qərar həm də yeni ölkə üçün lazım olan sənədə çevrilir.

İki həyat nümunəsi

Gizlədilmiş pasport. Orxan 2018-ci ildən Torontoda yaşayır və 2024-cü ildə Kanada vətəndaşlığını qəbul edib, Azərbaycan pasportunu da saxlayır. 2026-cı ildə Bakıya qayıdıb dövlət qurumunda vakansiyaya müraciət edir və anketdə başqa vətəndaşlığının olmadığını yazır. Yoxlama zamanı fakt üzə çıxarsa, o, həm vəzifəni itirə, həm də yalan məlumata görə məsuliyyətlə üzləşə bilər. Azərbaycan vətəndaşlığının itirilməsi məsələsi isə ayrıca qaldırılacaq.

Doğuşla iki vətəndaşlıq. Aylinin anası Azərbaycan, atası Türkiyə vətəndaşıdır. Qız 2021-ci ildə Bakıda doğulub və doğuşla hər iki vətəndaşlığı qazanıb. Ailə heç bir vətəndaşlığı könüllü qəbul etməyib, ona görə Aylinin Azərbaycan vətəndaşlığına təhlükə yoxdur. Amma Azərbaycanda o, yalnız Azərbaycan vətəndaşı kimi tanınır.

Tez-tez verilən suallar

Xaricdə daimi yaşayış icazəsi almaq vətəndaşlığa təsir edirmi?

Xeyr. Yaşayış icazəsi, daimi olsa belə, vətəndaşlıq deyil və Azərbaycan vətəndaşlığının itirilməsinə səbəb olmur.

İkinci pasport hərbi xidmətdən azad edirmi?

Xeyr. Azərbaycan başqa vətəndaşlığı tanımadığı üçün xarici pasportun olması Azərbaycan qarşısındakı hərbi vəzifəni aradan qaldırmır.

Xarici vətəndaşlığın qəbulu üçün Azərbaycan vətəndaşlığından çıxmaq tələb olunursa, nə etməli?

Vətəndaşlıqdan çıxma barədə ərizə verin. Vətəndaşlıq məsələlərini Prezident həll edir; sənədlərin siyahısını Dövlət Miqrasiya Xidmətindən və ya konsulluqdan öyrənin.

Uşağım nə vaxtsa ikinci vətəndaşlıqdan imtina etməli olacaqmı?

Doğuşla qazanılmış vətəndaşlıq itirilmə əsası deyil. Amma uşaq böyüyüb vətəndaşlıq tələb edən vəzifəyə, xüsusən seçkili vəzifəyə iddia etsə, bu məsələ onun qarşısına yenidən çıxacaq.