Hüququn mənbələri: normativ akt, adət, presedent, müqavilə

Mülki işdə vəkil hakimə başqa rayon məhkəməsinin oxşar iş üzrə qətnaməsini göstərir: «Orada iddia təmin olunub, bizimki də təmin edilməlidir». Hakim isə həmin qətnaməni özü üçün bağlayıcı saymır. Səbəb hüququn mənbələri sistemindədir: Azərbaycanda hansı akt hüquq normasını yaradır, hansı yaratmır — bunu bilmək həm məhkəmə zalında, həm də vəkillik və hakimlik testlərində lazımdır.

«Mənbə» nə deməkdir?

Nəzəriyyədə sözün iki mənası var. Maddi mənada mənbə hüququ doğuran səbəblərdir: cəmiyyətin ehtiyacları, iqtisadi münasibətlər, dövlətin iradəsi. Formal mənada isə normanın «yaşadığı» formadır — qanunun mətni, tanınmış adət, məcburi məhkəmə qərarı. İmtahanlarda «hüququn mənbəyi» deyiləndə formal məna nəzərdə tutulur, dərsliklərdə isə «hüququn forması» ifadəsi onun sinonimi kimi işlənir.

Mənbəni bilmək normanın özünü tapmaq üçün ilk addımdır. Normanın daxili quruluşunu — hipoteza, dispozisiya və sanksiyanı hüquq normasının strukturu yazısında izah etmişik, burada isə söhbət normaların hansı «qablarda» yerləşdiyindən gedir.

Normativ hüquqi akt: Azərbaycanda əsas mənbə

Normativ hüquqi akt səlahiyyətli dövlət orqanının və ya referendumla xalqın qəbul etdiyi, qeyri-müəyyən dairədə şəxslər üçün ümumməcburi qaydalar müəyyən edən yazılı rəsmi sənəddir. Konstitusiyanın 148-ci maddəsi qanunvericilik sisteminin aktlarını müəyyən edir, o cümlədən Konstitusiya, referendumla qəbul edilmiş aktlar, qanunlar, fərmanlar, Nazirlər Kabinetinin qərarları və mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının normativ aktları. Konstitusiya ali və birbaşa hüquqi qüvvəyə malikdir. Aktların iyerarxiyasını, hazırlanması və dərci qaydasını «Normativ hüquqi aktlar haqqında» Konstitusiya Qanunu tənzimləyir.

Normativ aktı fərdi aktdan ayırmaq vacibdir. Nazirlər Kabinetinin evakuator və saxlanma haqlarının qaytarılması qaydası hamıya şamil olunur — normativdir. Hakimin konkret sürücünün şikayəti üzrə qərarı isə yalnız həmin şəxsə aiddir: bu, hüquq tətbiqi aktıdır, mənbə deyil.

Hüquqi adət

Adət uzun müddət təkrarlanan və dövlətin tanıdığı davranış qaydasıdır. Tarixən hüququn ilk mənbəyi məhz adət olub, bu gün isə Azərbaycanda onun rolu məhduddur: adət qanun ona yer buraxdıqda və qanuna zidd olmadıqda tətbiq edilir. Mülki hüquqda işgüzar dövriyyə adətləri buna nümunədir: müqavilədə açıq yazılmayan məsələ bəzən bu adətlərə əsasən həll olunur. Beynəlxalq hüquqda isə adət əsas mənbələrdəndir — BMT Beynəlxalq Məhkəməsinin Statutu onu beynəlxalq konvensiyalarla yanaşı sadalayır.

Hüquqi adəti sosial ənənədən ayırın. Novruzda qonşuya bayram payı aparmaq gözəl ənənədir, amma onu məhkəmə vasitəsilə tələb etmək olmaz: dövlət bu qaydanı hüquq kimi tanımır və məcburiyyətlə təmin etmir.

Məhkəmə presedenti

Presedent konkret iş üzrə çıxarılmış və sonrakı oxşar işlər üçün məcburi olan məhkəmə qərarıdır. İngiltərə və ABŞ kimi anqlo-sakson ölkələrində o, əsas mənbələrdən biridir; bu sistemin roman-german modelindən fərqini roman-german və anqlo-sakson hüquq ailələri yazısında müqayisə etmişik. Azərbaycan roman-german ailəsinə aiddir, buna görə məhkəmə qərarı ümumi qayda olaraq yalnız işin tərəfləri üçün məcburidir.

Tural Bakıdakı rayon məhkəməsində 3 il əvvəl başqa rayonda eyni məsələ üzrə çıxarılmış qətnaməyə istinad edir. Hakim bu qətnaməni nəzərə ala bilər, amma ona tabe deyil. Lakin Konstitusiya Məhkəməsinin qərarları başqa statusdadır: onlar bütün ölkə ərazisində məcburidir, Konstitusiyaya uyğun olmayan sayılan norma isə qüvvəsini itirir. Buna görə nəzəriyyədə bu qərarları presedentə yaxın mənbə kimi qiymətləndirən müəlliflər var.

Normativ müqavilə

Normativ müqavilə ümumi qaydalar yaradan razılaşmadır. Ən mühüm növü beynəlxalq müqavilələrdir: Konstitusiyanın 151-ci maddəsinə görə Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı müqavilə ilə qanun arasında ziddiyyət olduqda müqavilə tətbiq edilir, Konstitusiya və referendum aktları istisna olmaqla. Bu qaydanın təfərrüatını beynəlxalq müqavilənin qanundan üstünlüyü yazısında izah etmişik. Milli səviyyədə kollektiv müqavilələr və sazişlər də normativ xarakter daşıyır.

Günayın işlədiyi zavodun kollektiv müqaviləsində iki və daha çox uşağı olan işçilərə ildə 2 gün əlavə ödənişli istirahət nəzərdə tutulub. Bu qayda Günaya da, sabah işə qəbul olunacaq yeni işçiyə də şamil olunur — deməli, normativdir. Günayın ayda 900 manat maaşı müəyyən edən öz əmək müqaviləsi isə yalnız onunla işəgötürən arasında hüquq və vəzifə yaradır və hüququn mənbəyi sayılmır.

Mənbələr bir cədvəldə

Bəzi dövlətlərdə dini mətnlər də hüququn mənbəyidir. Azərbaycanda isə Konstitusiyaya görə din dövlətdən ayrıdır, dini normalar hüquq mənbəyi kimi tətbiq edilmir.

Tez-tez verilən suallar

Ali Məhkəmə Plenumunun qərarları hüququn mənbəyidirmi?

Klassik mənada yox: Plenum yeni norma yaratmır, qanunların vahid tətbiqi üçün məhkəmə təcrübəsinə dair izahlar verir. Praktikada isə məhkəmələr bu izahlara ciddi istinad edir, ona görə onları hazırlığınızda nəzərdən qaçırmayın.

AİHM-in qərarları Azərbaycan məhkəmələri üçün məcburidirmi?

Azərbaycanın tərəf olduğu iş üzrə yekun qərarı icra etmək dövlətin Avropa Konvensiyasının 46-cı maddəsindən irəli gələn vəzifəsidir. Başqa dövlətlərə dair qərarlar isə Konvensiyanın şərhi kimi nəzərə alınır.

Adət qanuna zidd ola bilərmi?

Xeyr. Adət yalnız qanuna zidd olmadıqda və qanun məsələni başqa cür həll etmədikdə tətbiq olunur. Qanunla adət toqquşduqda qanun üstün gəlir.