Hüquq boşluğu: qanunun və hüququn analogiyası

Tərəflər qanunda adı çəkilməyən müqavilə bağlayıb, aralarında mübahisə düşüb, amma onu birbaşa həll edən maddə tapılmır. Belə anda hakim «qanunda yazılmayıb» deyib mübahisəni həllsiz qoya bilməz. Hüquq boşluğu məhz belə üzə çıxır, onu aşmağın yolu isə analogiyadır — ancaq hər sahədə yox.

Hüquq boşluğu nədir və haradan yaranır?

Boşluq o zaman var ki, münasibət hüququn tənzim sahəsinə daxildir, amma onu həll edən norma yoxdur. Səbəblər müxtəlifdir: qanunverici bütün halları qabaqcadan görə bilmir, texnologiya və iqtisadiyyat qanundan sürətlə dəyişir, bəzən isə mətn texniki səhvlə qəbul edilir. Nəzəriyyədə ilkin boşluq (akt qəbul olunanda artıq mövcud olan) və sonrakı boşluq (sonradan yaranan yeni münasibətlərlə üzə çıxan) fərqləndirilir.

Hər susqunluq boşluq deyil. Dostluq, sevgi, nəzakət kimi münasibətləri hüquq ümumiyyətlə tənzimləmir və bu, qüsur sayılmır. Cinayət hüququnda da qanunun susması boşluq deyil: əməl Cinayət Məcəlləsində nəzərdə tutulmayıbsa, o, sadəcə cinayət deyil. Boşluğu kolliziyadan da ayırın: kolliziyada norma çoxdur, boşluqda isə yoxdur. Kolliziyanın həll qaydalarını kolliziyaların həlli yazısında izah etmişik.

Qanunun analogiyası: oxşar norma necə tətbiq olunur?

Qanunun analogiyasında hakim oxşar münasibəti tənzimləyən konkret normanı götürür və onu tənzimlənməmiş hala tətbiq edir. Bunun üçün dörd şərt birlikdə olmalıdır:

1. Münasibət hüquqi tənzimləmə sahəsindədir.
2. Onu birbaşa tənzimləyən norma yoxdur; mülki münasibətlərdə tərəflərin razılaşması da məsələni həll etmir.
3. Əsas əlamətlərinə görə oxşar münasibəti tənzimləyən norma var.
4. Analogiya qanunla qadağan edilməyib və münasibətin mahiyyətinə zidd deyil.

Analogiya ən çox mülki hüquqda işləyir. Burada tərəflər qanunda adı çəkilməyən müqavilələr də bağlaya bilər, deməli, boşluq tez-tez yaranır.

Tutaq ki, qanunda müəyyən rəqəmsal əşyaların alqı-satqısı ayrıca tənzimlənməyib. Samir onlayn platformada Rəşaddan belə bir əşyanı 150 manata alır və pulu köçürür, Rəşad isə əşyanı vermir. Məhkəmə mübahisəni həllsiz qoymur: ən yaxın münasibəti — alqı-satqını tənzimləyən normaları götürür, satıcının əşyanı vermək öhdəliyini və alıcının pulu geri tələb etmək hüququnu onlardan çıxarır. Bu, qanunun analogiyasıdır.

Hüququn analogiyası: ümumi prinsiplərə müraciət

Oxşar norma da tapılmırsa, hakim hüququn analogiyasına keçir və işi qanunvericiliyin ümumi prinsipləri və mənası əsasında həll edir. Burada dayaq ədalətlilik, vicdanlılıq, tərəflərin bərabərliyi, müqavilə azadlığı kimi prinsiplərdir. Bu üsul daha az dəqiqdir, ona görə yalnız sonuncu vasitə kimi işlədilir və hakimdən daha güclü əsaslandırma tələb edir. Prinsiplərin hüququn mənbələri arasında yerini hüququn mənbələri yazısında ayrıca göstərmişik.

Analogiya harada qadağandır?

Analogiya hüquqi müəyyənliyi zəiflədir. Ona görə şəxsə məsuliyyət və ya öhdəlik yükləyən sahələrdə ondan istifadə olunmur:

• Cinayət hüququ. Cinayət Məcəlləsi qanunçuluq prinsipi çərçivəsində cinayət qanununun analogiya üzrə tətbiqini açıq qadağan edir. Konstitusiyaya görə də heç kəs törədildiyi vaxt hüquq pozuntusu sayılmayan əmələ görə məsuliyyət daşımır.
• İnzibati məsuliyyət. Şəxs yalnız İnzibati Xətalar Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş əmələ görə cəzalandırıla bilər.
• Vergilər. Vergi və onun ödəyicisi qanunla müəyyən edilir; öhdəliyi «oxşar vergi» nümunəsi ilə yaratmaq olmaz.
• Dövlət orqanlarının səlahiyyətləri. Vətəndaşın hüququnu məhdudlaşdıran səlahiyyət qanunda açıq yazılmalıdır, onu analogiya ilə «tapmaq» olmaz.

Qanunun və hüququn analogiyası: müqayisə

Tez-tez verilən suallar

Analogiya ilə geniş şərh eyni şeydirmi?

Xeyr. Geniş şərh normanın öz mənası daxilində qalır, sadəcə onun sözlərini daha geniş anlayır. Analogiya isə normanı onun əhatə etmədiyi hala köçürür. Cinayət hüququnda analogiya qadağan olduğundan bu sərhəd xüsusilə vacibdir.

Məhkəmə analogiya tətbiq edəndə yeni norma yaradırmı?

Xeyr. Analogiya əsasında çıxarılan qərar yalnız həmin işin tərəfləri üçün məcburidir və ümumi qayda yaratmır. Eyni boşluq başqa işdə yenidən üzə çıxa bilər.

Hüquq boşluğu ilə kolliziyanın fərqi nədir?

Boşluqda münasibəti tənzimləyən norma yoxdur, kolliziyada isə iki və daha çox norma bir-birinə ziddir. Birincidə analogiya, ikincidə lex superior, lex specialis və lex posterior qaydaları işləyir.