Prezumpsiya nədir: təqsirsizlikdən atalıq prezumpsiyasına

Boşanmadan bir neçə ay sonra doğulan uşağın şəhadətnaməsinə keçmiş ərin adı yazılır, cinayət işində isə müstəntiq şübhəliyə «təqsirsiz olduğunu sübut et» deyə bilməz. Hər iki qaydanın arxasında eyni hüquqi alət dayanır. Prezumpsiya nədir sualına çoxları «ehtimal» deyib keçir, amma əsas məsələ onun kimin xeyrinə işlədiyi və necə təkzib edildiyidir.

Prezumpsiya nədir və necə işləyir?

Prezumpsiya bir fakt mövcud olduqda başqa faktın da mövcud sayılmasıdır. Onun iki hissəsi var: əsas fakt (uşaq nikahda doğulub) və ehtimal olunan fakt (atası ananın əridir). Əsas faktı sübut edən tərəf ikinci faktı ayrıca sübut etmir.

Praktik mənası sübut yükündədir. Prezumpsiya kimin xeyrinədirsə, o, ehtimal olunan faktı sübut etmir, əksini iddia edən tərəf isə onu təkzib etməlidir.

Prezumpsiyalar iki növə bölünür. Təkzib edilən prezumpsiyaya (praesumptio iuris tantum) qarşı sübut təqdim etmək olar; hüquqdakı prezumpsiyaların əksəriyyəti belədir. Təkzib edilməyən prezumpsiya (praesumptio iuris et de iure) isə əks sübutu qəbul etmir: məsələn, rəsmi dərc olunmuş qanunu hər kəsin bildiyi ehtimal edilir. Bu formulların geniş siyahısı latın hüquqi ifadələri yazısındadır.

Prezumpsiyanı fiksiyadan ayırın. Prezumpsiya çox vaxt həqiqətə uyğun gələn ehtimaldır. Fiksiya isə həqiqətə uyğun olmadığı bilinən, amma qanunun həqiqət kimi qəbul etdiyi vəziyyətdir; miras qoyanın sağlığında mayası bağlanmış və sonra diri doğulmuş uşağın vərəsə sayılması nəzəriyyədə fiksiya nümunəsi kimi göstərilir.

Təqsirsizlik prezumpsiyası: Konstitusiyanın 63-cü maddəsi

Konstitusiyanın 63-cü maddəsinə görə cinayət törətməkdə təqsirləndirilən şəxs təqsiri qanunla müəyyən edilmiş qaydada sübuta yetirilməyibsə və bu barədə məhkəmənin qanuni qüvvəyə minmiş hökmü yoxdursa, təqsirsiz sayılır. Bu prinsipdən üç praktik nəticə çıxır:

1. Təqsirləndirilən öz təqsirsizliyini sübut etməyə borclu deyil, təqsiri ittiham tərəfi sübut edir.
2. Aradan qaldırılması mümkün olmayan şübhələr təqsirləndirilənin xeyrinə şərh olunur.
3. Qanunu pozmaqla əldə edilmiş sübutlardan istifadə edilə bilməz.

Prinsip yalnız məhkəməni bağlamır. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin təcrübəsinə görə, hökmdən əvvəl vəzifəli şəxslərin şəxsi açıq şəkildə cinayətkar adlandırması da təqsirsizlik prezumpsiyasını pozur.

Atalıq prezumpsiyası: nikahda doğulan uşaq

Ailə Məcəlləsinə görə uşaq bir-biri ilə nikahda olan valideynlərdən doğulubsa, əksi sübut olunmayınca ananın əri uşağın atası sayılır. Qayda nikah pozulduqdan, etibarsız sayıldıqdan və ya ər öldükdən sonra qanunda göstərilən müddət ərzində doğulan uşağa da şamil olunur; dəqiq müddəti Ailə Məcəlləsinin mətnindən e-qanun.az-da yoxlayın.

Bu prezumpsiya təkzib edilir. Qeydiyyat məhkəmədə mübahisələndirilə bilər və əsas sübut adətən DNT ekspertizasıdır. Nikahdan kənar doğulan uşaqda isə prezumpsiya işləmir: atalıq valideynlərin birgə ərizəsi ilə və ya məhkəmə qaydasında müəyyən edilir. Təfərrüatı atalığın müəyyən edilməsi yazısındadır.

Günay 2025-ci ilin fevralında boşanır, sentyabrda isə oğlu doğulur. Qeydiyyat orqanı prezumpsiyaya əsasən ata kimi keçmiş ər Səmədi yazır, halbuki uşağın bioloji atası Günayın indiki həyat yoldaşı Turaldır. Qeydiyyatı dəyişmək üçün məhkəməyə atalığın mübahisələndirilməsi barədə iddia verilir. DNT ekspertizası Turalın atalığını təsdiq edir və məhkəmə qeydiyyatın dəyişdirilməsi barədə qətnamə çıxarır.

Mülki hüquqda əks qayda: zərər vuranın təqsiri ehtimal olunur

Cinayət prosesində təqsiri dövlət sübut edir. Zərər vurmadan yaranan mülki öhdəliklərdə isə yanaşma əksinədir: zərər vuranın təqsiri ehtimal olunur. Zərərçəkmiş zərərin faktını, məbləğini və səbəb əlaqəsini göstərir, zərər vuran isə məsuliyyətdən azad olmaq üçün təqsirsizliyini özü sübut etməlidir.

Yuxarı mənzildən axan su Rəşadın yeni təmirini korlayıb, zərər 1800 manat qiymətləndirilib. Rəşad qonşunun ehtiyatsızlığını sübut etməyə borclu deyil. Qonşu məsuliyyətdən qaçmaq istəyirsə, məsələn, suyun onun mənzilindən yox, binanın ümumi borusundan axdığını sübut etməlidir. Belə işlərdə sübutların necə toplanacağını yuxarı mənzildən su basması yazısında izah etmişik.

Prezumpsiyalar bir cədvəldə

Tez-tez verilən suallar

Prezumpsiya ilə sübut arasında fərq nədir?

Sübut faktı təsdiq edən məlumatdır. Prezumpsiya isə sübut edilməmiş faktın qanunla ehtimal kimi qəbul edilməsidir: sübutu əvəz etmir, sadəcə sübut yükünü bölüşdürür.

Təqsirsizlik prezumpsiyası inzibati xəta işlərində də tətbiq olunurmu?

Bəli. İnzibati xəta haqqında işlərdə də şəxsin təqsiri sübuta yetirilməli, aradan qaldırılmayan şübhələr isə onun xeyrinə şərh olunmalıdır.

Keçmiş ər uşağın atası olmadığını necə sübut edə bilər?

Məhkəməyə atalıq qeydiyyatının mübahisələndirilməsi barədə iddia verməklə. Belə işlərdə həlledici sübut adətən DNT ekspertizasının rəyidir.