Roma hüququ: imtahanda ən çox soruşulan 20 termin

Roma hüququ imtahanına bir həftə qalıb, konspektdə isə onlarla latın sözü var: dominium, possessio, stipulatio, mutuum. Əzbərlənən termin iki gündən sonra unudulur, çünki arxasındakı məntiq aydın deyil. Aşağıda Roma hüququ terminləri məntiqi qruplara bölünüb, hər birinin yanında isə onun bugünkü Mülki Məcəllədəki qarşılığı göstərilib.

Roma hüququ niyə hələ də imtahandadır?

Roma hüququ artıq heç bir dövlətdə qüvvədə deyil, amma kontinental Avropa hüququnun dili ondan gəlir. VI əsrdə imperator Yustinianın kodifikasiyası klassik hüquqşünasların irsini toplayıb sonrakı nəsillərə ötürdü. Mülki Məcəllədəki servitut, uzufrukt, əldəetmə müddəti, vindikasiya kimi anlayışlar Roma institutlarının birbaşa davamıdır; bu yolu Roma hüququnun resepsiyası yazısında izləmişik.

20 termin bir cədvəldə

Mənbələr: ius civile, ius gentium və Yustinian məcmuəsi

Ius civile əvvəlcə yalnız Roma vətəndaşlarına aid idi. Ticarət genişləndikcə əcnəbilərlə münasibətlər üçün daha çevik qaydalar lazım oldu və ius gentium yarandı. Ulpian hüququ iki yerə bölürdü: ius publicum Roma dövlətinin vəziyyətinə, ius privatum isə ayrı-ayrı şəxslərin mənafeyinə aiddir. Bugünkü publik və xüsusi hüquq bölgüsü buradan gəlir.

Yustinianın məcmuəsi dörd hissədən ibarətdir: Institutiones (dərslik), Digesta və ya Pandectae (klassik hüquqşünasların əsərlərindən çıxarışlar, 50 kitab), Codex (imperator konstitusiyaları) və Novellae (sonrakı yeni konstitusiyalar). «Corpus iuris civilis» adını isə Yustinian qoymayıb: bu ad XVI əsrdə, sonrakı nəşrlərdə yaranıb.

Şəxslər: pater familias və capitis deminutio

Roma hüququnda tam hüquq qabiliyyəti üç statusdan asılı idi: azadlıq, vətəndaşlıq və ailə vəziyyəti. Hansının itirildiyinə görə capitis deminutio üç dərəcəyə bölünürdü: maxima (azadlığın itirilməsi, onunla birlikdə hər şey), media (vətəndaşlığın itirilməsi) və minima (ailə vəziyyətinin dəyişməsi, məsələn, övladlığa götürülmə).

Ailədə hüquqi cəhətdən müstəqil şəxs yalnız pater familias idi. Onun hakimiyyəti altındakılar, hətta yetkin oğullar belə, öz adına mülkiyyət əldə edə bilmirdilər.

Əşya hüququ: dominium, possessio və usucapio

Dominium əşya üzərində hüquqdur, possessio isə faktdır. Sahiblik üçün iki element lazımdır: corpus, yəni əşya üzərində faktiki nəzarət, və animus, yəni onu özününkü kimi saxlamaq iradəsi. Mülkiyyətçi olmayan şəxs də sahib ola bilər və Roma hüququ sahibliyi ayrıca qoruyurdu.

Usucapio bu iki anlayışı birləşdirir: əşyaya qanunda göstərilən müddət ərzində vicdanla sahib olan şəxs onun mülkiyyətçisinə çevrilir. XII Cədvəl Qanunları torpaq üçün 2 il, digər əşyalar üçün 1 il müddət qoymuşdu. Mülkiyyətçi əşyasını itiribsə, rei vindicatio ilə qaytarır; əşya əlində qalıb, amma kimsə istifadəsinə mane olursa, actio negatoria tətbiq edilir. Bu iki iddianın bugünkü qarşılığını vindikasiya və neqator iddiası yazısında izah etmişik.

Öhdəliklər: obligatio və müqavilə növləri

Yustinianın Institutiones əsərinə görə obligatio bizi başqasına nəyisə ifa etməyə məcbur edən hüquqi bağdır (iuris vinculum). Qay öhdəliklərin iki mənbəyini göstərirdi: müqavilə və delikt. Yustinian bunu dördə çatdırdı: müqavilədən, sanki müqavilədən, deliktdən və sanki deliktdən.

Müqavilələr bağlanma üsuluna görə dörd qrupa bölünürdü:

1. Real: əşyanın verilməsi ilə bağlanır — mutuum, commodatum, depositum, pignus.
2. Verbal: müəyyən sözlərin deyilməsi ilə — stipulatio.
3. Literal: yazılı qeydlə.
4. Konsensual: tərəflərin sadə razılığı ilə — alqı-satqı, kirayə, şirkət, tapşırıq.

Elvin qonşusu Rəşada 500 manat borc verir. Bu, mutuum-dur: pul Rəşadın mülkiyyətinə keçir və o, həmin əskinasları deyil, eyni məbləği qaytaracaq. Ertəsi gün Elvin ona perforatorunu 3 günlüyə pulsuz verir. Bu, commodatum-dur: mülkiyyətçi Elvin olaraq qalır və Rəşad məhz həmin perforatoru qaytarmalıdır.

Latın ifadələrinin daha geniş siyahısını 50 latın hüquqi ifadəsi yazısında topladıq.

Tez-tez verilən suallar

Terminləri latınca əzbərləmək lazımdırmı?

Adətən latın formasını tanımaq və mənasını dəqiq bilmək kifayətdir. Sözü tərcümə ilə birlikdə və bugünkü qarşılığına bağlayaraq öyrənmək yaddaşda daha uzun qalır.

Culpa ilə dolus arasında fərq nədir?

Dolus qəsddir, culpa isə ehtiyatsızlıq. Roma hüququ kobud ehtiyatsızlığı qəsdə bərabər tuturdu: culpa lata dolo aequiparatur.

Rei vindicatio ilə actio negatoria-nın fərqi nədir?

Rei vindicatio-da mülkiyyətçi əşyasını itirib və onun qaytarılmasını tələb edir. Actio negatoria-da əşya mülkiyyətçinin əlindədir, o yalnız istifadəyə yaradılan maneənin aradan qaldırılmasını istəyir.