Azərbaycan konstitusiyalarının tarixi: 1921, 1937, 1978, 1995

İmtahanda «Azərbaycanın ilk konstitusiyası hansı ildə qəbul edilib?» sualı düşəndə çoxları 1918-i seçir. Cavab səhvdir: Xalq Cümhuriyyəti konstitusiya qəbul etməyə macal tapmadı. Azərbaycan konstitusiyalarının tarixi 1921-ci ildən başlayır və 1995-ci il Konstitusiyasına qədər təxminən üç çeyrək əsrlik yolu əhatə edir.

Xalq Cümhuriyyəti: konstitusiyasız dövlət (1918–1920)

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti 28 may 1918-ci ildə Tiflisdə Milli Şuranın qəbul etdiyi İstiqlal Bəyannaməsi ilə elan olundu. Bəyannamə müstəqilliyi, respublika idarəetmə formasını, milliyyətindən, dinindən, cinsindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşların hüquq bərabərliyini və Müəssislər Məclisinin çağırılmasını nəzərdə tuturdu. Parlament 7 dekabr 1918-ci ildə fəaliyyətə başladı. Lakin konstitusiyanı qəbul etməli olan Müəssislər Məclisi çağırılmadı: 1920-ci ilin aprelində Cümhuriyyət süqut etdi.

Buna baxmayaraq, həmin dövrün hüquqi irsi — seçki qanunvericiliyi, vətəndaşlıq və dövlət rəmzləri — sonrakı müstəqil dövlət üçün mühüm istinad nöqtəsi oldu. Təfərrüat Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hüquqi irsi yazısındadır.

1921-ci il: ilk konstitusiya

Azərbaycanın ilk konstitusiyası 19 may 1921-ci ildə Birinci Ümumazərbaycan Sovetlər Qurultayında qəbul edildi. O, 1918-ci il RSFSR Konstitusiyası nümunəsində yazılmışdı və fəhlə-kəndli sovetlərini dövlət hakimiyyətinin əsası kimi təsbit edirdi. Ali orqan Sovetlər Qurultayı, qurultaylar arasında isə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi idi, hökumət funksiyasını Xalq Komissarları Soveti yerinə yetirirdi. Seçki hüququ sinfi prinsipə söykənirdi.

Formal olaraq 1921-ci il Konstitusiyası Azərbaycan SSR-i müstəqil sovet respublikası kimi təsvir edirdi, çünki SSRİ hələ yaranmamışdı. 1922-ci ildə respublika Zaqafqaziya Federasiyasının, onun vasitəsilə isə həmin ilin 30 dekabrında yaradılan SSRİ-nin tərkibinə daxil oldu. Bu dəyişikliklərlə əlaqədar 1925-ci ildə konstitusiyanın yeni mətni qəbul edildi; bəzi dərsliklər onu ayrıca konstitusiya kimi sayır.

1937-ci il: SSRİ modelinin respublika variantı

5 dekabr 1936-cı ildə SSRİ-nin yeni Konstitusiyası qəbul edildi, Zaqafqaziya Federasiyası ləğv olundu və Azərbaycan SSR birbaşa SSRİ-nin tərkibinə daxil oldu. Bunun ardınca 1937-ci ildə respublikanın yeni Konstitusiyası qəbul edildi. Sovetlər qurultayı sistemi aradan qalxdı, ali hakimiyyət orqanı birbaşa seçkilərlə formalaşan Ali Sovet oldu. Respublikanın tərkibində Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası və Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti təsbit edilirdi.

Mətn ümumi, bərabər, birbaşa və gizli seçki hüququnu, geniş sosial hüquqları elan edirdi. Amma bu illər həm də kütləvi repressiyalar dövrü idi: yazılı hüquqlarla real təcrübə arasında dərin uçurum vardı.

1978-ci il: sonuncu sovet konstitusiyası

SSRİ-nin 7 oktyabr 1977-ci il Konstitusiyasından sonra Azərbaycan SSR-in yeni Konstitusiyası 21 aprel 1978-ci ildə Ali Sovetin növbədənkənar sessiyasında qəbul edildi. Sənəd Kommunist Partiyasının rəhbər rolunu təsbit edir, ali hakimiyyət orqanı kimi Ali Soveti saxlayırdı. Ən çox xatırlanan müddəası Azərbaycan dilinin respublikanın dövlət dili kimi təsbit olunmasıdır.

Bu Konstitusiya müstəqilliyin ilk illərində də qismən qüvvədə qaldı. 30 avqust 1991-ci ildə Ali Sovet dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında Bəyannamə qəbul etdi, 18 oktyabr 1991-ci ildə isə «Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında» Konstitusiya Aktı qəbul olundu. Akt Azərbaycan Respublikasını 1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş Azərbaycan Respublikasının varisi elan etdi. 1978-ci il Konstitusiyası isə Konstitusiya Aktına zidd olmayan hissədə 1995-ci ilədək tətbiq olunurdu.

1995-ci il Konstitusiyası və dəyişikliklər

Müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiyası 12 noyabr 1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi — referendum yolu ilə qəbul edildi və 27 noyabr 1995-ci ildə qüvvəyə mindi. 12 noyabr Konstitusiya Günü kimi qeyd olunur. Konstitusiya insan hüquqlarının təmin edilməsini dövlətin ali məqsədi elan edir, hakimiyyətlərin bölünməsi prinsipini və Azərbaycanın demokratik, hüquqi, dünyəvi, unitar respublika olduğunu təsbit edir.

Mətnə üç referendumla dəyişiklik edilib: 2002, 2009 və 2016-cı illərdə. 2016-cı il referendumu Prezidentin səlahiyyət müddətini 7 il müəyyən etdi, Birinci vitse-prezident və vitse-prezidentlər institutunu yaratdı, Prezidentə Milli Məclisi buraxmaq səlahiyyəti verdi, hakimlər üçün 30 yaş tələbini ləğv etdi. Bu dəyişikliklərin təfərrüatı 2016 referendumu yazısındadır, qüvvədə olan mətnin tez-tez soruşulan müddəaları isə Konstitusiya üzrə imtahan məqamları yazısında toplanıb.

Bir baxışda: konstitusiyalar cədvəli

Tarixləri əzbərləmək üçün Elnur sadə sxem qurub. Sovet konstitusiyaları SSRİ-nin konstitusiyalarından təxminən 1 il sonra gəlir: 1936-dan sonra 1937, 1977-dən sonra 1978. 1921-ci il isə SSRİ-dən əvvəldir, ona görə model RSFSR-in 1918-ci il Konstitusiyasıdır. Müstəqillik dövründə 1991-ci il Konstitusiya Aktından 1995-ci il Konstitusiyasına qədər 4 il keçib.

Tez-tez verilən suallar

Konstitusiya Günü nə vaxt qeyd olunur?

12 noyabrda — 1995-ci il Konstitusiyasının referendumla qəbul edildiyi gün. Konstitusiya həmin ilin 27 noyabrında qüvvəyə minib.

1995-ci il Konstitusiyası neçə referendumla dəyişdirilib?

Üç referendumla: 2002, 2009 və 2016-cı illərdə. Sonuncu referendumla, məsələn, Prezidentin səlahiyyət müddəti 7 il müəyyən edilib.

Naxçıvanın ayrıca konstitusiyası varmı?

Bəli, Naxçıvan Muxtar Respublikasının öz Konstitusiyası var, amma o, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına zidd ola bilməz. Muxtar respublikanın statusu Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası ilə müəyyən edilir.