Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hüquqi irsi (1918–1920)

Test toplusunda «Cümhuriyyətin konstitusiyası neçənci ildə qəbul edilib?» sualını görən namizədlərin çoxu tərəddüd etmədən 1918-i seçir. Halbuki Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay yaşadı və konstitusiya qəbul etməyə macal tapmadı. Onun hüquqi irsi başqa sənədlərdədir və bu sənədlərin izi bugünkü Konstitusiyada aydın görünür.

Cümhuriyyət necə yarandı: Tiflis, Gəncə, Bakı

1918-ci ilin mayında Zaqafqaziya Seymi dağıldı. Seymin müsəlman deputatları 27 mayda Azərbaycan Milli Şurasını yaratdılar, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə onun sədri seçildi. Ertəsi gün, 28 may 1918-ci ildə Milli Şura Tiflisdə İstiqlal Bəyannaməsini qəbul etdi, Fətəli xan Xoyskinin başçılığı ilə ilk hökumət quruldu.

Bakı hələ azad olunmadığından hökumət iyunun ortasında Gəncəyə köçdü. Bakı 15 sentyabr 1918-ci ildə azad edildi və hökumət bir neçə gün sonra paytaxta keçdi. Cümhuriyyətin bütün qanunvericilik fəaliyyəti müharibə şəraitində keçən bu qısa dövrə sığır.

İstiqlal Bəyannaməsi: konstitusiyanı əvəz edən akt

Cümhuriyyətin əsas təsis aktı 6 bənddən ibarət İstiqlal Bəyannaməsidir. Onu tam mənada konstitusiya saymaq olmaz, amma dövlətin əsaslarını məhz o müəyyən etdi:

1. Azərbaycan tamhüquqlu müstəqil dövlətdir.
2. İdarəetmə forması xalq cümhuriyyəti, yəni demokratik respublikadır.
3. Dövlət bütün xalqlarla, xüsusən qonşularla mehriban münasibət qurmağa çalışır.
4. Millətindən, dinindən, sinfi mənsubiyyətindən və cinsindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşlara siyasi və vətəndaşlıq hüquqları təmin edilir.
5. Ərazidə yaşayan bütün xalqlara sərbəst inkişaf üçün geniş imkan yaradılır.
6. Müəssislər Məclisi toplanana qədər ali hakimiyyət Milli Şuraya və onun qarşısında məsuliyyət daşıyan Müvəqqəti Hökumətə məxsusdur.

Hüquqşünas üçün açar altıncı bənddir. Konstitusiyanı Müəssislər Məclisi qəbul etməli idi, lakin onun seçkiləri keçirilmədi. Deməli, Cümhuriyyətin konstitusiyası olmayıb. Azərbaycanın ilk konstitusiyası 1921-ci ildə, artıq sovet hakimiyyəti dövründə qəbul edilib; sonrakı mərhələləri Azərbaycan konstitusiyalarının tarixi yazısında izləyə bilərsiniz.

Parlament, seçki hüququ və vətəndaşlıq

7 dekabr 1918-ci ildə Azərbaycan Parlamenti ilk iclasını keçirdi. Burada müxtəlif partiyaların fraksiyaları ilə yanaşı erməni, rus, alman, yəhudi, gürcü və polyak icmalarının nümayəndələri də təmsil olunurdu. Hökumət parlament qarşısında məsuliyyət daşıyırdı.

Ən çox xatırlanan irs seçki hüququdur. Bəyannamə siyasi hüquqları cinsindən asılı olmayaraq tanımışdı, 1919-cu ildə qəbul edilmiş Müəssislər Məclisinə seçkilər haqqında Əsasnamə isə qadınların seçki hüququnu konkret normaya çevirdi. Bu, ABŞ-dan və bir çox Avropa ölkəsindən əvvəl baş verdi. Bir incəliyi də bilin: seçkilər keçirilmədiyi üçün bu hüquq praktikada işə düşmədi.

11 avqust 1919-cu ildə parlament vətəndaşlıq haqqında qanun qəbul etdi. Bu, Azərbaycan vətəndaşlığını ayrıca qanunla tənzimləyən ilk akt idi. 1 sentyabr 1919-cu ildə isə Bakı Dövlət Universitetinin təsis edilməsi haqqında qanun qəbul olundu.

Dövlət dili və rəmzlər: bu gün də yaşayan irs

1918-ci ilin iyununda hökumət türk dilini dövlət dili elan etdi. 9 noyabr 1918-ci ildə mavi, qırmızı və yaşıl zolaqlı, ağ aypara və səkkizguşəli ulduzlu bayraq dövlət bayrağı kimi qəbul edildi. Bu bayraq 1991-ci ildə yenidən dövlət bayrağına çevrildi.

De-fakto tanınma və süqut

Cümhuriyyət diplomatiyasının əsas nəticəsi 1920-ci ilin yanvarında gəldi: Paris Sülh Konfransının Ali Şurası Azərbaycanın müstəqilliyini de-fakto tanıdı. De-fakto tanınma dövlətin faktiki mövcudluğunun qəbuludur, tam və qəti tanınma sayılmır. İki növün fərqini de-yure və de-fakto tanınma yazısında izah etmişik.

1920-ci il aprelin 27-də Sovet Rusiyasının 11-ci Qırmızı Ordusu Azərbaycan sərhədini keçdi. Parlament ultimatum şəraitində hakimiyyəti bolşeviklərə təhvil vermək barədə qərar qəbul etdi, 28 aprel 1920-ci ildə isə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası elan olundu.

1991-ci il: varislik necə təsbit olundu

30 avqust 1991-ci ildə Ali Sovet dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında Bəyannamə qəbul etdi. 18 oktyabr 1991-ci ildə qəbul edilmiş «Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında» Konstitusiya Aktı isə Azərbaycan Respublikasını 1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş Azərbaycan Respublikasının varisi elan etdi.

1995-ci il Konstitusiyasının preambulası Konstitusiya Aktında əks olunmuş prinsiplərə birbaşa istinad edir. Preambula və dövlət rəmzləri ilə bağlı maddələr imtahanda tez-tez soruşulur; əsas məqamları Konstitusiya üzrə ən çox soruşulan 30 məqam yazısında topladıq.

Aysel hüquq fakültəsində «Azərbaycan dövləti və hüququ tarixi» fənnindən 30 sualdan ibarət test yazır. «Paris Sülh Konfransı Cümhuriyyəti necə tanıdı?» sualında «de-yure», «Qadınlar seçki hüququnu ilk dəfə nə vaxt aldı?» sualında isə 1995 variantını seçir. İki səhv — balın təxminən 7%-i. Hər ikisi aşağıdakı tələlərdəndir.

Tez-tez verilən suallar

Cümhuriyyətin paytaxtı hansı şəhər idi?

İstiqlal Tiflisdə elan olundu, hökumət 1918-ci ilin iyununda Gəncəyə köçdü. Bakı sentyabrda azad edildikdən sonra hökumət paytaxta keçdi.

28 May ilə 18 Oktyabrın fərqi nədir?

28 May 1918-ci ildə müstəqilliyin elan edilməsini, 18 Oktyabr isə 1991-ci ildə onun bərpasını əks etdirir. Ona görə birincisi Müstəqillik Günü, ikincisi Müstəqilliyin Bərpası Günü adlanır.

Cümhuriyyətin qanunları bu gün qüvvədədirmi?

Xeyr, onlar tarixi aktlardır və bugünkü hüququn mənbəyi deyil. Varislik prinsipi, dövlət bayrağı və dövlət dili isə bu irsdən bugünkü Konstitusiyaya keçib.