De-yure və de-fakto: tanınma növləri və nümunələr

Tarix dərsliyində oxuyursunuz ki, 1920-ci ilin yanvarında Paris Sülh Konfransının Ali Şurası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqilliyini de-fakto tanıdı. Bəs niyə de-yure yox və bu fərq nəyi dəyişirdi? De-yure və de-fakto tanınma beynəlxalq hüquq testlərinin sevimli mövzularındandır, üstəlik öz tariximizi düzgün oxumaq üçün də lazımdır.

Tanınma nədir və dövlətə nə verir?

Tanınma dövlətin yeni dövləti və ya hökuməti beynəlxalq münasibətlərin iştirakçısı kimi qəbul etdiyini bildirən birtərəfli aktdır. Beynəlxalq hüquq heç bir dövləti başqasını tanımağa məcbur etmir: tanınma siyasi qərardır, amma hüquqi nəticə doğurur.

Tanınmanın rolu barədə iki nəzəriyyə var. Konstitutiv nəzəriyyəyə görə dövlət yalnız tanındıqdan sonra beynəlxalq hüququn subyektinə çevrilir. Deklarativ nəzəriyyəyə görə isə tanınma artıq mövcud olan faktı təsdiqləyir. Bu gün doktrinada ikincisi üstünlük təşkil edir: 1933-cü il Montevideo Konvensiyası dövlətin əlamətlərini — daimi əhali, müəyyən ərazi, hökumət və digər dövlətlərlə münasibətlərə girmək qabiliyyəti — sadalayır və dövlətin siyasi mövcudluğunun başqa dövlətlərin tanımasından asılı olmadığını bəyan edir.

Tanımamaq da hüquqi mövqedir. Beynəlxalq hüququn imperativ normalarının kobud pozuntusu, məsələn, güc tətbiqi ilə yaradılmış vəziyyəti dövlətlər qanuni kimi tanımamalıdır. Azərbaycan ərazisində işğal şəraitində yaradılmış separatçı qurumu heç bir BMT üzvü dövlət, o cümlədən Ermənistan rəsmən tanımadı.

De-yure tanınma: tam və qəti

De-yure tanınma tanınmanın ən yüksək formasıdır. Tanıyan dövlət yeni dövlətlə və ya hökumətlə tam həcmdə münasibət qurmağa hazır olduğunu bildirir: səfirlər mübadiləsi, siyasi və iqtisadi müqavilələr, onun qanunlarının və məhkəmə qərarlarının tanınması, xaricdəki dövlət əmlakı üzərində hüququnun qəbulu. Doktrinada de-yure tanınma qəti sayılır və geri götürülmür.

Bu forma adətən rəsmi bəyanat, nota və ya diplomatik münasibətlərin qurulması ilə ifadə olunur. Müstəqilliyini bərpa etmiş Azərbaycanı ilk tanıyan dövlət 1991-ci il noyabrın 9-da Türkiyə oldu, 1992-ci il martın 2-də isə Azərbaycan BMT-yə üzv qəbul edildi.

De-fakto tanınma: müvəqqəti və məhdud

De-fakto tanınma ehtiyatlı mövqedir. Tanıyan dövlət yeni dövlətin və ya hökumətin davamlılığına şübhə edir, amma onunla əlaqəni tam kəsmək də istəmir. Belə halda münasibətlər adətən ticarət, konsul və nəqliyyat məsələləri ilə məhdudlaşır, səfirlik səviyyəsinə qalxmır. De-fakto tanınma geri götürülə bilər, vəziyyət sabitləşəndə isə de-yure tanınmaya çevrilir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin taleyi bunun klassik nümunəsidir. 1920-ci ilin yanvarında Paris Sülh Konfransının Ali Şurası AXC-ni de-fakto tanıdı, amma həmin ilin aprelində Cümhuriyyət işğal edildi və de-yure tanınma mərhələsinə çatmadı. AXC-nin hüquqi irsini Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hüquqi irsi yazısında ayrıca izah etmişik. Başqa tanınmış nümunə İsraildir: ABŞ onu 1948-ci ildə de-fakto, 1949-cu ildə isə de-yure tanıdı.

De-yure və de-fakto: müqayisə cədvəli

Vəkillik testinə hazırlaşan Rəşad belə sual görür: «A dövləti B dövlətinin paytaxtında ticarət nümayəndəliyi açıb və 2 iqtisadi saziş imzalayıb, amma səfir göndərməyib və rəsmi bəyanatında B-dəki yeni hökumətin davamlılığının hələ aydın olmadığını bildirib. Bu hansı tanınmadır?» Düz cavab de-fakto tanınmadır. A dövləti B ilə səfir mübadiləsi etsəydi, bu, susmaqla ifadə olunmuş de-yure tanınma sayılardı.

Açıq, susmaqla, ad hoc: tanınmanın digər formaları

Tanınma açıq ola bilər: bəyanat, nota, rəsmi təbrik. Susmaqla tanınma isə konkret hərəkətdən çıxarılır, məsələn, diplomatik münasibətlərin qurulmasından və ya geniş ikitərəfli müqavilənin bağlanmasından. Amma tanınmamış qurumla eyni çoxtərəfli konfransda oturmaq və ya eyni çoxtərəfli müqaviləyə qoşulmaq tanınma sayılmır.

Ad hoc tanınma birdəfəlik təmasdır: dövlət tanımadığı qurumla konkret məsələni, məsələn, əsirlərin mübadiləsini həll edir və bununla kifayətlənir. Tanınma həm də fərdi və kollektiv olur. BMT-yə üzv qəbulu kollektiv qəbulun əlamətidir, amma hər bir üzv dövləti yeni üzvü ikitərəfli qaydada tanımağa məcbur etmir. Üzvlərin necə qəbul edildiyini BMT Təhlükəsizlik Şurası ilə Baş Assambleyanın fərqi yazısında izah etmişik.

Hökumətin tanınması: Tobar, Estrada və Stimson doktrinaları

Bəzən dövlət yerində qalır, amma hökumət konstitusiyadan kənar yolla — çevriliş və ya inqilabla — dəyişir. Bu halda söhbət dövlətin yox, yeni hökumətin tanınmasından gedir və imtahanda adətən üç doktrina soruşulur.

Tobar doktrinası (1907) çevrilişlə hakimiyyətə gələn hökumətin konstitusiya qaydasında qanuniləşənədək tanınmamasını təklif edirdi. Estrada doktrinası (1930) formal tanınmadan ümumiyyətlə imtina edir: dövlət yalnız diplomatik münasibətləri saxlayıb-saxlamamağa qərar verir, çünki hökumətə «qiymət vermək» daxili işlərə müdaxilə kimi görünə bilər. Stimson doktrinası (1932) isə güc yolu ilə yaradılmış ərazi dəyişikliklərinin və vəziyyətlərin tanınmamasını tələb edir.

Tez-tez verilən suallar

De-fakto tanınma de-yure tanınmaya çevrilə bilərmi?

Bəli, bu, tipik yoldur. Vəziyyət sabitləşdikdə tanıyan dövlət münasibətləri tam həcmə keçirir: ABŞ İsraili əvvəl de-fakto, bir il sonra isə de-yure tanıdı.

Tanınmamış dövlət beynəlxalq hüququn subyekti ola bilərmi?

Deklarativ nəzəriyyəyə görə dövlətin mövcudluğu tanınmadan asılı deyil. Praktikada isə tanınmamaq onun müqavilə bağlamaq və beynəlxalq təşkilatlara üzv olmaq imkanlarını ciddi məhdudlaşdırır.

Dövlətin tanınması ilə hökumətin tanınması eyni şeydirmi?

Xeyr. Dövlətin tanınması yeni subyektin yaranması ilə bağlıdır, hökumətin tanınması isə mövcud dövlətdə hakimiyyətin konstitusiyadan kənar yolla dəyişdiyi halda gündəmə gəlir. Dövləti tanıyan ölkə onun yeni hökumətini tanımaya bilər.