Diplomatik və konsul immunitetinin fərqi

Diplomatik nömrə nişanlı avtomobil Bakıda sürət həddini açıq-aşkar aşır, sürücü isə polisə diplomatik vəsiqə göstərir. Konsulluğun əməkdaşı olsaydı, nəticə eyni olardımı? Diplomatik və konsul immuniteti eyni kökdən gəlir, amma həcmi xeyli fərqlidir və imtahanlarda məhz bu fərq soruşulur.

İmmunitet nəyi qoruyur?

İmmunitet şəxsin özünə imtiyaz vermək üçün yox, nümayəndəliyin işini maneəsiz təmin etmək üçündür. Diplomatik nümayəndəlik göndərən dövləti bütövlükdə təmsil edir, ona görə diplomata daha geniş müdafiə verilir. Konsulluğun işi daha praktikdir: vətəndaşlara yardım, pasport və viza, notariat hərəkətləri, vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının qeydiyyatı.

Diplomatik münasibətləri 1961-ci il, konsul münasibətlərini 1963-cü il Vyana konvensiyaları tənzimləyir, Azərbaycan hər iki konvensiyanın iştirakçısıdır. Diplomatik münasibətlər dövlətlərin bir-birini tanımasına əsaslanır, de-fakto tanınmada isə əlaqələr çox vaxt konsul səviyyəsində qalır; bu barədə de-yure və de-fakto tanınma yazısına baxın.

Diplomat: tam toxunulmazlıq, üç istisna

Diplomatik agent heç bir formada həbs edilə və saxlanıla bilməz. Onun qəbul edən dövlətin cinayət yurisdiksiyasından immuniteti tamdır. Mülki və inzibati yurisdiksiyadan immunitetin isə üç istisnası var: qəbul edən dövlətdəki şəxsi daşınmaz əmlaka dair əşya hüququ iddiaları, şəxsi qaydada iştirak etdiyi vərəsəlik işləri və rəsmi funksiyalarından kənar peşə və ya kommersiya fəaliyyəti. Diplomat şahid kimi ifadə verməyə borclu deyil.

Nümayəndəliyin binası və diplomatın şəxsi iqamətgahı toxunulmazdır: qəbul edən dövlətin əməkdaşları nümayəndəlik başçısının razılığı olmadan binaya girə bilməz, diplomatik poçt isə açıla və saxlanıla bilməz. Diplomatın ailə üzvləri, qəbul edən dövlətin vətəndaşı deyillərsə, eyni imtiyaz və immunitetlərdən istifadə edir. Qəbul edən dövlətin əlində isə başqa vasitə var: o, istənilən vaxt, səbəb göstərmədən diplomatı persona non grata elan edə bilər. Yurisdiksiya kimi terminlərin qısa izahını hüquqi terminlər lüğəti yazısında toplamışıq.

Konsul: yalnız rəsmi hərəkətlərə görə immunitet

Konsul vəzifəli şəxsinin immuniteti funksionaldır: o, yalnız konsul funksiyalarını yerinə yetirərkən etdiyi hərəkətlərə görə qəbul edən dövlətin məhkəmə və inzibati orqanlarının yurisdiksiyasından azaddır. Rəsmi hərəkətlə bağlı olsa belə, iki mülki iddiadan immunitet yoxdur: göndərən dövlətin agenti kimi bağlamadığı müqavilədən irəli gələn iddia və qəbul edən dövlətdə nəqliyyat vasitəsi, gəmi və ya hava gəmisi ilə baş vermiş qəzaya görə üçüncü şəxsin zərər iddiası.

Şəxsi toxunulmazlıq da məhduddur. Konsul ağır cinayət halında və səlahiyyətli məhkəmə orqanının qərarı ilə məhkəməyədək həbs edilə bilər; Konvensiya «ağır cinayət» anlayışını açmır, onun məzmunu qəbul edən dövlətin hüququ ilə müəyyən olunur. Konsul şahid kimi çağırıla bilər, funksiyalarına aid məsələlərdə isə ifadə verməyə borclu deyil.

Konsulluğun binası yalnız iş üçün istifadə edilən hissədə toxunulmazdır, yanğın və ya başqa fəlakət zamanı konsulluq başçısının razılığı verilmiş hesab edilir. Konsul poçtunda başqa əşya olduğuna ciddi şübhə yaranarsa, onun göndərən dövlətin nümayəndəsinin iştirakı ilə açılması tələb oluna bilər; imtina edilərsə, poçt geri qaytarılır.

Diplomatik və konsul immuniteti: müqayisə cədvəli

Nümunə: eyni borc, iki fərqli nəticə

Ev sahibi Elçin iki mənzilini — birini səfirliyin birinci katibinə, digərini konsulluğun konsuluna — ayda 1500 manata kirayə verib. İkisi də 6 ay ödəniş etmir və hərəsinin borcu 9000 manata çatır. Elçin konsula qarşı adi qaydada iddia qaldıra bilər, çünki şəxsi mənzilin kirayəsi konsul funksiyası deyil. Diplomat isə mülki yurisdiksiyadan immunitetdən istifadə edir və kirayə borcu üç istisnanın heç birinə düşmür, ona görə Elçinin yolu diplomatik kanaldır: Xarici İşlər Nazirliyi vasitəsilə göndərən dövlətdən borcun ödənilməsini və ya immunitetdən imtinanı xahiş etmək, yaxud diplomatın öz ölkəsinin məhkəməsinə müraciət etmək.

Tez-tez verilən suallar

Diplomat immunitetdən özü imtina edə bilərmi?

Xeyr. İmmunitetdən yalnız göndərən dövlət imtina edə bilər və imtina həmişə açıq ifadə olunmalıdır. Mülki iş üzrə yurisdiksiya immunitetindən imtina qərarın icrasına şamil olunmur, bunun üçün ayrıca imtina lazımdır.

Fəxri konsulun immuniteti varmı?

Var, amma daha dardır. Fəxri konsul da rəsmi funksiyaları üzrə hərəkətlərinə görə yurisdiksiyadan azaddır, lakin şəxsi toxunulmazlığı peşəkar konsulunkundan zəifdir, ailə üzvləri isə Konvensiyadakı imtiyaz və immunitetlərdən istifadə etmir.

Xaricdə saxlanılsam, konsulluğa xəbər verilməsini tələb edə bilərəmmi?

Bəli. 1963-cü il Konvensiyasının 36-cı maddəsinə görə saxlanılan əcnəbinin xahişi ilə onun ölkəsinin konsulluğuna ləngimədən məlumat verilməli, bu hüquq ona izah edilməlidir. Konsul saxlanılan vətəndaşla görüşə və onun üçün hüquqi yardım təşkil edə bilər.