BMT Təhlükəsizlik Şurası ilə Baş Assambleyanın fərqi

Test sualı belədir: «BMT-nin hansı orqanının qərarları üzv dövlətlər üçün məcburidir?» Variantlarda həm Baş Assambleya, həm də Təhlükəsizlik Şurası var və hər ikisi qətnamə qəbul edir. Düzgün seçim üçün BMT Təhlükəsizlik Şurası ilə Baş Assambleyanın tərkibini, səsvermə qaydasını və səlahiyyətlərini bir-birindən ayırmaq lazımdır.

İki orqan, iki fərqli rol

BMT Nizamnaməsi 1945-ci il iyunun 26-da San-Fransiskoda imzalanıb və həmin il oktyabrın 24-də qüvvəyə minib. Nizamnamə 6 baş orqan müəyyən edir: Baş Assambleya, Təhlükəsizlik Şurası, İqtisadi və Sosial Şura, Qəyyumluq Şurası, Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi və Katiblik. İmtahanda ən çox ilk ikisi qarşılaşdırılır.

Baş Assambleya bütün üzvlərin toplandığı ümumi müzakirə meydanıdır: Nizamnamə çərçivəsindəki istənilən məsələni müzakirə edib tövsiyə verə bilir. Təhlükəsizlik Şurası isə kiçik tərkibli, daimi fəaliyyət göstərən orqandır. Nizamnamə beynəlxalq sülhün və təhlükəsizliyin qorunmasına görə əsas məsuliyyəti ona həvalə edir, üzvlər isə 25-ci maddəyə görə Şuranın qərarlarını qəbul edib icra etməyə razılaşırlar.

Tərkib və səsvermə: veto necə işləyir?

Təhlükəsizlik Şurası 15 üzvdən ibarətdir. ABŞ, Böyük Britaniya, Çin, Fransa və Rusiya daimi üzvlərdir. Qalan 10 qeyri-daimi üzvü Baş Assambleya 2 il müddətinə seçir, hər il 5 yer yenilənir və müddəti bitən üzv dərhal təkrar seçilə bilməz. Azərbaycan 2012–2013-cü illərdə Şuranın qeyri-daimi üzvü olub.

Səsvermə qaydası Nizamnamənin 27-ci maddəsindədir. Prosedur məsələləri 9 üzvün «lehinə» səsi ilə həll olunur. Qalan məsələlər üçün də 9 səs lazımdır, üstəlik daimi üzvlərin razılığı tələb olunur: onlardan birinin «əleyhinə» səsi qərarın qəbuluna mane olur — veto budur. Təcrübədə daimi üzvün bitərəf qalması veto sayılmır.

Baş Assambleyada hər dövlətin 1 səsi var. Vacib məsələlər — sülh və təhlükəsizliyə dair tövsiyələr, Şuranın qeyri-daimi üzvlərinin seçilməsi, yeni üzvlərin qəbulu, büdcə — iştirak edən və səs verən üzvlərin 2/3 çoxluğu ilə, digər məsələlər sadə çoxluqla həll olunur.

Nərmin hakimlik testində belə sual görür: «Mahiyyət məsələsi üzrə qətnamə layihəsinə 12 üzv lehinə, 2 üzv əleyhinə səs verib, 1 üzv bitərəf qalıb. Əleyhinə səs verənlərdən biri daimi üzvdür. Qətnamə qəbul edilibmi?» Cavab: xeyr. 9 səs toplanıb, amma daimi üzvün «əleyhinə» səsi vetodur. Həmin daimi üzv bitərəf qalsaydı, qətnamə 12 səslə qəbul olunardı. Heç kim əleyhinə olmasa belə, 8 «lehinə» səs isə kifayət etmir.

Qərarların hüquqi qüvvəsi

Baş Assambleyanın qətnamələri, bir qayda olaraq, tövsiyədir: siyasi çəkisi böyükdür, amma dövlətləri hüquqi cəhətdən bağlamır. İstisna daxili və maliyyə məsələləridir: məsələn, Təşkilatın büdcəsini və xərclərin üzvlər arasında bölgüsünü Assambleya təsdiq edir və bu, üzvlər üçün məcburidir.

Təhlükəsizlik Şurası həm tövsiyə, həm də məcburi qərar qəbul edə bilir. Nizamnamənin VII fəsli əsasında Şura sülhə təhlükənin, sülhün pozulmasının və ya təcavüz aktının olub-olmadığını müəyyən edir və tədbir görür: silahlı qüvvə tətbiq edilməyən tədbirlər, məsələn, iqtisadi sanksiyalar (41-ci maddə), onlar kifayət etmədikdə isə silahlı qüvvələrlə tədbirlər (42-ci maddə). Baş Assambleya belə tədbirlər tətbiq edə bilmir.

Azərbaycan hər iki orqanın təcrübəsini yaxşı tanıyır. Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə Azərbaycanın suverenliyini və ərazi bütövlüyünü təsdiqləyən, işğal olunmuş rayonlardan qüvvələrin çıxarılmasına dair 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr qəbul etdi. Baş Assambleya da 2008-ci ildə 62/243 saylı qətnamə ilə erməni silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın işğal olunmuş bütün ərazilərindən dərhal, tam və qeyd-şərtsiz çıxarılmasını tələb etdi.

Təhlükəsizlik Şurası və Baş Assambleya: müqayisə cədvəli

Birgə səlahiyyətlər: imtahanın ən çaşdırıcı hissəsi

Bəzi məsələləri iki orqan birlikdə həll edir:

• yeni üzv Təhlükəsizlik Şurasının tövsiyəsi əsasında Baş Assambleyanın qərarı ilə qəbul edilir;
• Baş katibi Şuranın tövsiyəsi əsasında Assambleya təyin edir;
• üzvün hüquqlarının dayandırılması və Təşkilatdan çıxarılması da Şuranın tövsiyəsi ilə Assambleyanın qərarıdır;
• Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin hakimlərini Assambleya və Şura bir-birindən asılı olmadan seçir.

BMT-yə üzv qəbul olunmaq hər bir üzv dövlətin yeni dövləti ikitərəfli qaydada tanıması demək deyil; bu fərqi de-yure və de-fakto tanınma yazısında izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Veto hüququ kimlərdədir?

Yalnız Təhlükəsizlik Şurasının 5 daimi üzvündə: ABŞ, Böyük Britaniya, Çin, Fransa və Rusiya. Baş Assambleyada veto yoxdur.

Baş Assambleya Təhlükəsizlik Şurasının qərarını ləğv edə bilərmi?

Xeyr, Nizamnamə Assambleyaya belə səlahiyyət vermir. Əksinə, Şura bir mübahisəyə baxarkən Assambleya ona dair tövsiyə verməməlidir, əgər Şura bunu xahiş etməyibsə.

BMT Nizamnaməsi digər beynəlxalq müqavilələrdən üstündürmü?

Bəli. 103-cü maddəyə görə üzvlərin Nizamnamə üzrə öhdəlikləri başqa müqavilələr üzrə öhdəliklərlə ziddiyyət təşkil edərsə, Nizamnamə üzrə öhdəliklər üstün tutulur. Beynəlxalq müqavilənin Azərbaycanın daxili hüququndakı yeri isə ayrıca məsələdir, onu Konstitusiyanın 151-ci maddəsi yazısında izah etmişik.