AİHM-ə şikayət: 4 aylıq müddət və qəbuledilənlik şərtləri

Ali Məhkəmə kassasiya şikayətinizi təmin etməyib, siz isə hüququnuzun pozulduğuna əminsiniz. Belə vəziyyətdə çoxları Strasburqu düşünür, amma AİHM-ə şikayət sərt formal şərtlərə bağlıdır: onlardan birini pozan ərizəyə mahiyyəti üzrə baxılmır. Ən böyük risk isə müddətdədir, çünki o, 2022-ci ildən qısalıb.

AİHM nəyə baxır, nəyə baxmır?

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi Strasburqda yerləşir və İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında Avropa Konvensiyasına əməl olunmasına nəzarət edir. Konvensiya Azərbaycan üçün 2002-ci ildə qüvvəyə minib. Fərdi şikayət hüququnu Konvensiyanın 34-cü maddəsi verir: özünü Konvensiyada və ya onun protokollarında təsbit olunmuş hüququn pozulmasının qurbanı sayan hər bir şəxs, qeyri-hökumət təşkilatı və ya şəxslər qrupu müraciət edə bilər.

Tez-tez rast gəlinən yanlış təsəvvür AİHM-i «dördüncü instansiya» saymaqdır. Məhkəmə milli məhkəmələrin qərarlarını ləğv etmir, sübutları yenidən qiymətləndirmir və milli qanunun düzgün tətbiqini yoxlamır. O, yalnız dövlətin Konvensiyanı pozub-pozmadığını müəyyən edir. Şikayətlər ən çox ədalətli məhkəmə araşdırması (6-cı maddə), azadlıq və şəxsi toxunulmazlıq (5-ci maddə), şəxsi və ailə həyatına hörmət (8-ci maddə), ifadə azadlığı (10-cu maddə) və mülkiyyət hüququ (1 saylı Protokolun 1-ci maddəsi) ilə bağlı olur.

4 aylıq müddət: nə vaxt başlayır, nə vaxt bitir?

15 saylı Protokolla Konvensiyanın 35-ci maddəsinə edilmiş dəyişiklik şikayət müddətini 6 aydan 4 aya endirib. Yeni müddət 1 fevral 2022-ci ildən sonra qəbul edilmiş son daxili qərarlara tətbiq olunur.

Müddət son effektiv daxili vasitə üzrə qərarın qəbul edildiyi gündən hesablanır. Qərarın surəti tərəfə təqdim edilməlidirsə, müddət surətin təqdim olunduğu gündən axır. Məhkəmə müddəti milli qaydalarla deyil, öz qaydası ilə hesablayır: o, 4 təqvim ayı sonra eyni tarixdə bitir və son gün şənbəyə, bazara və ya bayram gününə düşsə də, uzanmır.

Səma Ali Məhkəmənin qərarının surətini 20 oktyabr 2026-da alıb. Onun 4 aylıq müddəti 20 fevral 2027-də bitir. Həmin gün şənbədir, amma müddət bazar ertəsinə keçmir: ərizə ən gec 20 fevralda poçta verilməlidir. Ərizənin göndərilmə tarixi poçt ştampı ilə müəyyən edilir.

Daxili vasitələr necə tükədilir?

AİHM dövlətə pozuntunu əvvəlcə öz məhkəmələrində düzəltmək imkanı verir. Ona görə şikayətdən əvvəl bütün əlçatan və effektiv daxili vasitələr tükədilməlidir. Mülki, cinayət və inzibati işlərdə bu, adətən birinci instansiya, apellyasiya və Ali Məhkəmədə kassasiya deməkdir; kassasiya şikayətinin quruluşunu kassasiya şikayəti nümunəsi yazısında göstərmişik.

Tükətmə təkcə instansiyaları keçmək deyil. Strasburqda qaldıracağınız şikayətin mahiyyəti milli məhkəmələrdə də qaldırılmalıdır. Kassasiya şikayətində yalnız sübutların qiymətləndirilməsindən narazılıq bildirib, AİHM-də ilk dəfə «məni dinləmədən qərar çıxarıblar» desəniz, bu şikayət tükədilməmiş sayıla bilər.

İşə yenidən baxılması barədə təkrar müraciətlər kimi fövqəladə vasitələr adətən effektiv sayılmır və 4 aylıq müddəti yenidən başlatmır. Konstitusiya Məhkəməsinə şikayətin tükədilməli vasitə sayılıb-sayılmaması isə işin xüsusiyyətindən asılıdır və bu yol müddəti avtomatik dayandırmır; onun şərtlərini Konstitusiya Məhkəməsinə şikayət yazısında izah etmişik.

Kamran Ali Məhkəmənin qərarını 2 dekabr 2025-də alıb. Sonra müxtəlif qurumlara «işə yenidən baxılsın» ərizələri yazıb, cavab gözləyib və AİHM-ə yalnız 2026-cı ilin mayında müraciət edib. Ərizə gecikmiş sayılacaq: belə müraciətlər effektiv vasitə deyil, 4 aylıq müddət isə 2 aprel 2026-da bitib.

Digər qəbuledilənlik şərtləri

Konvensiyanın 35-ci maddəsi müddət və tükətmədən başqa şərtlər də qoyur. Onlardan birinin pozulması ərizənin mahiyyətə keçmədən qəbuledilməz sayılmasına gətirir.

Dövlət özəl şəxsin hərəkətinə görə yalnız sizi qorumaq öhdəliyini yerinə yetirmədikdə cavabdeh ola bilər: məsələn, polis və məhkəmə ciddi zorakılıq faktını araşdırmayıbsa. Anonimlik barədə də bir incəlik var: adsız ərizə qəbul edilmir, amma adınızın ictimaiyyətdən gizlədilməsini ayrıca xahiş edə bilərsiniz.

Ərizə necə hazırlanır və göndərilir?

1. Rəsmi ərizə formasını və doldurma qaydalarını Məhkəmənin saytından (echr.coe.int) götürün.
2. Bütün bölmələri doldurun: faktlar, pozulduğunu iddia etdiyiniz maddələr və onların izahı, müddətə və tükətməyə əməl olunması. Formada yer məhduddur, əlavə izahın həcmi də təlimatla məhdudlaşdırılır.
3. Birinci instansiyadan kassasiyaya qədər bütün qərarların və əsas sənədlərin surətlərini əlavə edin. Əsli göndərilmir, sənədlər geri qaytarılmır.
4. Ərizəni imzalayın; nümayəndəniz varsa, formadakı səlahiyyət bölməsini o da imzalayır.
5. Ərizəni poçtla Məhkəmənin Strasburqdakı ünvanına göndərin və qəbzi saxlayın; cari göndərmə qaydalarını saytda yoxlayın.

İlkin mərhələdə vəkil məcburi deyil, ərizəni özünüz verə bilərsiniz. Məhkəmənin məktublarına vaxtında cavab verin: cavabsız qalan ərizə işlərin siyahısından çıxarıla bilər.

Ərizədən sonra nə baş verir?

Qeydiyyatdan sonra Məhkəmə ərizəyə nömrə verir və sizə məktub göndərir. Aydın şəkildə qəbuledilməz ərizələrə tək hakim baxır və onun qərarı qətidir, ondan şikayət verilmir. Oxşar işlər üzrə formalaşmış təcrübə varsa, işə 3 hakimdən ibarət komitə, digər hallarda 7 hakimdən ibarət palata baxır. Xüsusi əhəmiyyətli işlər 17 hakimdən ibarət Böyük Palataya verilə bilər.

Ərizə əsaslı görünərsə, hökumətə göndərilir və tərəflər yazılı mövqelərini bildirir. Bu mərhələdən sonra ərizəçinin vəkillə təmsil olunması, bir qayda olaraq, məcburidir. Tərəflər dostcasına nizamlamaya da gələ bilər.

Məhkəmə pozuntu müəyyən edərsə, 41-ci maddə üzrə ədalətli kompensasiya təyin edə bilər. Qərarın icrasına Avropa Şurası Nazirlər Komitəsi nəzarət edir (46-cı maddə). Azərbaycanın prosessual qanunvericiliyinə görə AİHM-in pozuntu müəyyən edən qərarı işə Ali Məhkəmənin Plenumu tərəfindən yenidən baxılması üçün əsasdır. Bütün proses bir neçə il çəkə bilər.

Həyat və ya sağlamlıq üçün real və qaçılmaz təhlükə olduqda, məsələn, işgəncə riski olan ölkəyə verilmə gözlənilərkən, Məhkəmə Reqlamentinin 39-cu qaydası ilə müvəqqəti tədbir tətbiq edib dövlətdən şəxsi verməməyi tələb edə bilər. Verilmənin milli qaydalarını ekstradisiya yazısında izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

AİHM-ə şikayət pulludurmu?

Xeyr, Məhkəməyə müraciət üçün rüsum yoxdur. Vəkil və tərcümə xərclərini ərizəçi özü ödəyir, ərizə hökumətə göndərildikdən sonra isə Məhkəmə ehtiyacı olan ərizəçiyə hüquqi yardım ayıra bilər.

Ərizəni Azərbaycan dilində yazmaq olarmı?

Bəli. İlkin mərhələdə ərizə Konvensiyaya qoşulmuş dövlətlərin rəsmi dillərindən birində verilə bilər. Ərizə hökumətə göndərildikdən sonra yazışma, bir qayda olaraq, Məhkəmənin rəsmi dillərində — ingilis və ya fransız dilində aparılır.

Başqasının adından şikayət vermək olarmı?

Yalnız nümayəndə kimi, zərərçəkmişin imzaladığı səlahiyyətlə. İstisna ölümlə bağlı işlərdir: şəxsin ölümündə dövlətin məsuliyyəti iddia edilirsə, yaxın qohumları öz adlarından şikayət verə bilər.

Qəbuledilməz sayılan şikayəti yenidən göndərmək olarmı?

Eyni şikayəti yeni faktlar olmadan təkrar göndərmək mənasızdır: Məhkəmə artıq baxdığı məsələyə yenidən baxmır. Ona görə ilk ərizəni bütün sənədlər və əsaslandırma ilə birlikdə hazırlamaq lazımdır.