Roma hüququnun resepsiyası: Mülki Məcəlləmizə nə keçib

Roma imperiyası çoxdan yoxdur, amma kirayə müqaviləsi bağlayanda, girov qoyanda və ya qonşunun həyətindən keçid hüququ alanda hələ də onun qaydaları ilə işləyirsiniz. Bu qaydalar bizə birbaşa yox, Avropa məcəllələri vasitəsilə gəlib. Hüquq tarixində bu prosesin adı Roma hüququnun resepsiyasıdır.

Resepsiya nədir və haradan başladı?

Resepsiya başqa dövrün və ya başqa ölkənin hüququnun mənimsənilməsi və tətbiqə götürülməsidir. Roma hüququ üçün bu proses XI əsrin sonunda İtaliyada başladı: Boloniyada Yustinianın Digesta hissəsi sistemli şəkildə öyrənilməyə başlandı. İrneriusun yaratdığı qlossatorlar məktəbi mətnlərin haşiyəsinə izahlar (qlossalar) yazırdı. Onların ardınca gələn postqlossatorlar, yəni kommentatorlar, isə Roma qaydalarını öz dövrlərinin praktik ehtiyaclarına uyğunlaşdırdılar.

Nəticədə Avropanın böyük hissəsində ius commune, yəni ortaq hüquq yarandı. Almaniyada resepsiya XV–XVI əsrlərdə xüsusilə dərinləşdi: 1495-ci ildə yaradılmış İmperiya Kamera Məhkəməsi Roma hüququnu ümumi hüquq kimi tətbiq edirdi. Roma terminlərinin özünü Roma hüququ terminləri yazısında izah etmişik.

Fransa və Almaniya: iki məcəllə, iki sistem

Resepsiyanın zirvəsi XIX əsr kodifikasiyaları oldu. 1804-cü il Fransa Mülki Məcəlləsi Qay və Yustinianın Institutiones əsərindəki sxemi götürdü: şəxslər, əşyalar, mülkiyyətin əldə edilməsi üsulları. Buna institusiya sistemi deyilir.

Alman pandektistləri isə Digesta-nı sistemləşdirərək başqa model yaratdılar. 1896-cı ildə qəbul edilib 1900-cü ildən qüvvəyə minən Alman Mülki Məcəlləsi ümumi hissə ilə açılır, ardınca öhdəlik, əşya, ailə və vərəsəlik hüququ gəlir. Bu, pandekt sistemidir. Azərbaycanın bu ailədə yeri barədə roman-german və anglo-sakson hüquq ailələri yazısında danışmışıq.

Azərbaycan Mülki Məcəlləsi: hansı modelə yaxındır?

Mülki Məcəllə 1999-cu ilin dekabrında təsdiq edilib və 1 sentyabr 2000-ci ildən qüvvədədir. Quruluşca pandekt sisteminə yaxındır: ümumi müddəalarla açılır, sonra əşya hüququ, öhdəlik hüququ və vərəsəlik hüququ gəlir. Ailə münasibətləri isə ayrıca məcəllədə, Ailə Məcəlləsində tənzimlənir.

Ən dərin iz isə sistemdədir. Roma hüququ iddiaları əşyaya qarşı (actio in rem) və şəxsə qarşı (actio in personam) ayırırdı. Bugünkü əşya hüququ ilə öhdəlik hüququ bölgüsü buradan gəlir: mülkiyyətçi öz hüququnu hər kəsə qarşı, kreditor isə yalnız öz borclusuna qarşı müdafiə edir. Mülkiyyətçinin iki klassik iddiasının bugünkü tətbiqini vindikasiya və neqator iddiası yazısında izah etmişik.

Nigarın 6 sotluq bağ sahəsinin yola çıxışı yoxdur, yeganə keçid qonşu Tofiqin həyətindəndir. Tərəflər 3 metr enində keçid üçün servitut barədə razılaşır, Nigar ildə 300 manat haqq ödəyir. Tofiq sonra sahəsini satsa da, keçid hüququ qalır, çünki servitut şəxsə yox, torpağa bağlıdır. Bu, Roma hüququndakı torpaq servitutunun məntiqidir.

Roma hüququndan nə keçməyib?

Resepsiya kor-koranə köçürmə deyil. Pater familias hakimiyyəti, köləlik və statusun itirilməsi kimi institutlar tarixdə qaldı. Stipulatio kimi ciddi formal müqavilələr də keçmədi: bugünkü müqavilələrin çoxu tərəflərin razılığı ilə bağlanır.

Bəzi Roma prinsipləri isə dəyişdirilərək qəbul edildi. Roma hüququ «heç kəs başqasına özündə olduğundan artıq hüquq verə bilməz» qaydasından çıxış edirdi. Müasir məcəllələr, o cümlədən bizim Mülki Məcəllə, müəyyən şərtlərlə vicdanlı əldəedəni qoruyur. Vərəsəlikdə də fərq var: Roma hüququ şəxsin əmlakının bir hissəsinin vəsiyyətlə, digər hissəsinin qanunla keçməsinə yol vermirdi, bu gün isə vəsiyyətlə əhatə olunmayan əmlak qanun üzrə vərəsələrə keçir.

Tez-tez verilən suallar

Resepsiya ilə kodifikasiyanın fərqi nədir?

Kodifikasiya qüvvədə olan normaların sistemləşdirilib vahid məcəllədə toplanmasıdır; Yustinianın işi də kodifikasiya idi. Resepsiya isə başqa dövrün və ya ölkənin hüququnun mənimsənilməsidir.

İngiltərə Roma hüququnu qəbul edibmi?

Kontinentdəki kimi resepsiya İngiltərədə baş verməyib. Ümumi hüquq (common law) əsasən məhkəmə presedentləri üzərində inkişaf edib, Roma hüququnun təsiri isə ayrı-ayrı sahələrlə məhdud qalıb.

Mülki Məcəllədə Roma hüququna birbaşa istinad varmı?

Xeyr, Məcəllə Roma hüququnu mənbə kimi göstərmir. Təsir terminlərdə, institutlarda və sistemdə özünü göstərir.