Vindikasiya ilə neqator iddiası: əmlakı geri almaq və maneəni aradan qaldırmaq

İtirdiyiniz noutbuku bir neçə ay sonra elan saytında görürsünüz, onu alan adam isə «pulunu vermişəm, indi mənimdir» deyir. Qonşunuz da həyətinizdən öz evinə su borusu çəkib, darvazanın ağzını tikinti materialı ilə tutub. Hər iki halda mülkiyyət hüququnuz pozulub, amma məhkəmədən istəyəcəyiniz şey fərqlidir: birincidə vindikasiya iddiası, ikincidə neqator iddiası verilir.

Vindikasiya iddiası: «əmlakımı qaytar»

Termin Roma hüququndan gəlir və mülkiyyətin ən klassik müdafiə vasitəsini bildirir. Mülkiyyətçi əşyanın sahibliyini itirib, əşya isə indi başqasının əlindədir. İddianın təmin olunması üçün dörd şərt birlikdə olmalıdır:

1. İddiaçı əmlakın mülkiyyətçisidir və ya ona qanun, yaxud müqavilə əsasında sahiblik edir (məsələn, icarəçi).
2. Əmlak fərdi əlamətləri ilə müəyyən edilən əşyadır: konkret avtomobil, konkret mənzil, seriya nömrəsi olan noutbuk.
3. Əşya natura şəklində mövcuddur və faktiki olaraq cavabdehin əlindədir.
4. Cavabdehin həmin əşyaya sahiblik etmək üçün qanuni əsası yoxdur.

Şərtlərdən biri çatışmırsa, vindikasiya işləmir. Əşya məhv olubsa və ya növ əlamətləri ilə müəyyən edilirsə — sement, taxıl, adi halda nağd pul — natura şəklində qaytarılma tələbi mənasını itirir. Belə hallarda zərərin ödənilməsi və ya əsassız varlanma qaydasında pul tələbi irəli sürülür.

Neqator iddiası: «maneəni aradan qaldır»

Burada mülkiyyətçi əmlakı itirməyib: mənzil də, torpaq da onun əlindədir. Problem ondadır ki, kimsə onu sahiblikdən məhrum etmədən istifadəyə mane olur. Tipik hallar:

• qonşu sahənizdən icazəsiz boru və ya kabel keçirib;
• həyətə və ya qaraja girişi maşınla, hasarla, tikinti materialı ilə bağlayıb;
• divarınıza öz tikilisini söykəyib və ya ondan reklam lövhəsi üçün istifadə edir.

Bu iddia ilə iki şey tələb olunur: mövcud maneənin aradan qaldırılması və gələcəkdə eyni hərəkətlərdən çəkinmək. Hasar sərhədi keçib torpağın bir hissəsini tamamilə tutubsa, mübahisə artıq sahiblikdən məhrumetməyə, yəni vindikasiyaya yaxınlaşır; belə halları qonşu ilə torpaq sərhədi mübahisəsi yazısında ayrıca izah etmişik.

Müqayisə: vindikasiya və neqator iddiası

Mülkiyyət hüququnun özü mübahisəlidirsə — məsələn, reyestrdə başqasının adı yazılıb — üçüncü vasitə, mülkiyyət hüququnun tanınması tələbi işə düşür. Praktikada o, çox vaxt vindikasiya ilə birlikdə irəli sürülür.

Vicdanlı əldə edən: vindikasiyanın sərhədi

Ən çətin sual budur: əşyanı satmağa hüququ olmayan şəxsdən onu alan adam heç nədən xəbərsiz idisə nə olur? Alıcı əvəz ödəyibsə, satıcının belə hüququ olmadığını bilməyibsə və bilə bilməzdisə, o, vicdanlı əldə edən sayılır və qanun onu ciddi şəkildə qoruyur.

Bu qorunmanın istisnası var. Əşya mülkiyyətçi tərəfindən itirilibsə, ondan oğurlanıbsa və ya başqa yolla onun iradəsi xaricində sahiblikdən çıxıbsa, mülkiyyətçi onu vicdanlı əldə edəndən də tələb edə bilər. Mülkiyyətçi əşyanı özü könüllü olaraq başqasına etibar edibsə — məsələn, saxlamaq üçün tanışına verib, o isə satıb — vicdanlı alıcıdan geri almaq, bir qayda olaraq, mümkün olmur. Bu halda zərəri etibarı doğrultmayan şəxsdən tələb etmək qalır.

Daşınmaz əmlakda əsas sübut reyestrdəki qeyddir: alıcının reyestr məlumatına etibar etməsi onun vicdanlılığının güclü dəlili sayılır. Əmlak sizə miras qalıbsa, iddiadan əvvəl mirasın rəsmiləşdirilməsi məsələsini həll edin, çünki hüququnuz sənədlə təsdiqlənməlidir.

İki həyat nümunəsi

İtirilmiş noutbuk. Rəşad taksidə noutbukunu unudur. Bir neçə ay sonra Kamal həmin noutbuku elan vasitəsilə tanımadığı şəxsdən 900 manata alır. Rəşad alış çeki və seriya nömrəsi ilə mülkiyyətini sübut edir, noutbuk isə onun iradəsi xaricində əlindən çıxdığı üçün məhkəmə onun Rəşada qaytarılması barədə qətnamə çıxarır. Kamal ödədiyi pulu satıcıdan tələb etməli olur.

Bağlanmış darvaza. Səbinənin qonşusu tikinti üçün aldığı qum və kərpici üç aydır onun darvazasının önünə yığır, maşın həyətə girə bilmir. Yazılı xəbərdarlıq nəticə vermir. Səbinə neqator iddiası ilə materialların götürülməsini və gələcəkdə girişin bağlanmamasını tələb edir.

Tez-tez verilən suallar

Vindikasiya iddiası hansı məhkəməyə verilir?

Daşınmaz əmlakla bağlı iddialar əmlakın yerləşdiyi yer üzrə, daşınar əşya ilə bağlı iddialar isə adətən cavabdehin yaşayış yeri üzrə rayon (şəhər) məhkəməsinə verilir.

Neqator iddiası ilə zərərin ödənilməsini birlikdə tələb etmək olarmı?

Bəli. Maneənin aradan qaldırılması ilə yanaşı onun vurduğu zərərin — zədələnmiş hasarın, qurumuş bağın dəyərinin — ödənilməsini eyni iddiada tələb etmək olar.

Oğurlanmış əşyanı alan şəxs ödədiyi pulu kimdən alır?

Əşya mülkiyyətçiyə qaytarıldıqda alıcı ödədiyi məbləği və zərərini əşyanı ona satan şəxsdən tələb edə bilər. Ona görə işlənmiş bahalı əşya alarkən satıcının şəxsiyyətini və əşyanın mənşə sənədlərini yoxlayın.