Vərəsəlik: qanun və vəsiyyət üzrə vərəsəlik, növbələr və sənədləşmə

Atanız vəfat edib, adına mənzil, avtomobil və bank hesabı qalıb. Qardaşınız «ev böyük oğula çatır» deyir, ananız isə vəsiyyətnamə olub-olmadığını bilmir. Vərəsəlikdə kimin nə alacağını adət deyil, Mülki Məcəllənin qaydaları müəyyən edir və bu qaydalar çox vaxt ailədə gözlənilən bölgüyə uyğun gəlmir.

Vərəsəlik nə vaxt və harada açılır?

Vərəsəlik miras qoyanın ölüm günü açılır. Şəxs məhkəmə qaydasında ölmüş elan edilibsə, açılma günü, bir qayda olaraq, məhkəmə qərarının qanuni qüvvəyə mindiyi gündür. Bu tarixin iki nəticəsi var: vərəsələrin dairəsi məhz həmin günə görə müəyyən olunur, mirası qəbul etmək üçün 6 aylıq müddət də bu gündən hesablanır.

Vərəsəliyin açıldığı yer miras qoyanın son daimi yaşayış yeridir. Bu yer məlum deyilsə, əmlakın və ya onun əsas hissəsinin olduğu yer əsas götürülür. Vərəsəlik işini də həmin ərazi üzrə notarius aparır.

Mirasa ölənə məxsus olan bütün əmlak daxildir: mənzil və torpaq, avtomobil, bank hesablarındakı vəsait, şirkətdəki pay, ona çatası pullar. Borclar da mirasın tərkibindədir. Şəxsiyyətlə sıx bağlı hüquqlar, məsələn, aliment almaq hüququ isə vərəsələrə keçmir.

Qanun üzrə vərəsəlik: üç növbə

Vəsiyyətnamə yoxdursa və ya o, əmlakın yalnız bir hissəsini əhatə edirsə, qalan əmlak qanun üzrə bölünür. Mülki Məcəllə qanun üzrə vərəsələri üç növbəyə ayırır:

Növbələr ardıcıl işləyir. Sonrakı növbə yalnız əvvəlki növbədə vərəsə olmadıqda, onların hamısı mirası qəbul etmədikdə, ondan imtina etdikdə və ya vərəsəlikdən kənarlaşdırıldıqda çağırılır. Ölənin anası sağdırsa və mirası qəbul edirsə, qardaşı qanun üzrə heç nə almır.

Eyni növbənin vərəsələri bərabər paylarla vərəsə olurlar: oğul ilə qız, böyük ilə kiçik övlad, birinci və sonrakı nikahdan olan uşaqlar arasında fərq yoxdur. Övladlığa götürülmüş uşaq və övladlığa götürən şəxs doğma övlad və valideyn kimi vərəsə olur. Nikahdan kənar doğulmuş uşaq atasından vərəsəlik alır, əgər atalıq qanuni qaydada müəyyən edilibsə.

Nəvələr valideynlərinin payını alır

Övlad miras qoyandan əvvəl vəfat edibsə, onun payı öz övladlarına — miras qoyanın nəvələrinə keçir. Nəvələr valideynləri sağ olsaydı alacağı payı öz aralarında bərabər bölürlər.

Dul qalmış Nazimin 90 000 manatlıq həyət evi və üç övladı var idi, valideynləri artıq həyatda deyildi. Oğlu Elçin atasından iki il əvvəl vəfat edib, iki uşağı qalıb. Ev üç övladın xətti üzrə bölünür: sağ olan iki övladın hər birinə 30 000 manatlıq pay düşür, Elçinin 30 000 manatlıq payı isə iki uşağı arasında yarı bölünür — hər birinə 15 000 manat.

Ər-arvadın payı: əvvəl birgə əmlak, sonra vərəsəlik

Hesablamada ən çox səhv burada edilir. Nikah dövründə əldə edilmiş əmlak ər-arvadın birgə mülkiyyətidir və nikah müqaviləsi başqa qayda müəyyən etmirsə, onların payları bərabərdir. Ər-arvaddan biri vəfat edəndə əvvəlcə sağ qalanın birgə əmlakdakı payı ayrılır: bu pay mirasa daxil deyil və ona vəsiyyətlə də sərəncam vermək olmaz. Mirasa yalnız ölənin öz payı daxil olur, sağ qalan həyat yoldaşı isə həmin paydan birinci növbənin vərəsəsi kimi yenidən pay alır.

Tofiq nikah dövründə 120 000 manata mənzil alıb. Vəfat edəndə arvadı Leyla, iki övladı və anası sağdır, atası isə artıq həyatda deyil; vəsiyyətnamə yoxdur. Əvvəlcə Leylanın birgə mülkiyyətdəki yarı payı — 60 000 manat — ayrılır. Qalan 60 000 manat dörd birinci növbə vərəsəsi arasında bərabər bölünür və hər birinə 15 000 manat düşür. Leylaya cəmi mənzilin 5/8 hissəsi çatır, övladların və Tofiqin anasının hər birinə isə 1/8 hissə.

Vəsiyyət üzrə vərəsəlik və onun hüdudları

Vəsiyyət qanun üzrə vərəsəlikdən üstündür. Hər kəs əmlakını istədiyi şəxsə — qohuma, dosta, təşkilata, dövlətə — vəsiyyət edə, qanun üzrə vərəsələrdən birini və ya hamısını mirasdan məhrum edə bilər və bunun səbəbini göstərməyə borclu deyil. Vəsiyyətnamə, bir qayda olaraq, notarial qaydada təsdiqlənir, vəsiyyət edən onu istənilən vaxt dəyişə və ya ləğv edə bilər.

Bu azadlığın iki sərhədi var. Birincisi, həyat yoldaşının birgə əmlakdakı payı vəsiyyətə daxil edilə bilməz. İkincisi, miras qoyanın yetkinlik yaşına çatmayan və ya əmək qabiliyyəti olmayan övladları, əmək qabiliyyəti olmayan həyat yoldaşı və valideynləri vəsiyyətnamənin məzmunundan asılı olmayaraq məcburi pay alırlar.

Vəsiyyətnamə əmlakın yalnız bir hissəsini əhatə edirsə, qalan hissə qanun üzrə bölünür. Vəsiyyətnamə etibarsız sayılarsa, əmlak, bir qayda olaraq, qanun üzrə vərəsələrə keçir. Vəsiyyətnamənin forması və onu hansı əsaslarla mübahisələndirmək mümkün olduğu vəsiyyətnamənin tərtibi və mübahisələndirilməsi yazısında izah olunub.

Layiq olmayan vərəsə

Qanun bəzi şəxsləri mirasdan kənarlaşdırır. Miras qoyanın və ya digər vərəsənin həyatına qəsd etmiş, yaxud qanunsuz hərəkətlə — məsələn, vəsiyyətnaməni saxtalaşdırmaqla — özünün vərəsəliyə çağırılmasına və ya payının artmasına çalışmış şəxs layiq olmayan vərəsə sayılır. Valideynlik hüququndan məhrum edilmiş və bu hüququ bərpa olunmamış valideyn də övladından qanun üzrə vərəsəlik ala bilməz.

Mirası necə rəsmiləşdirmək olar: addım-addım

1. Ölüm haqqında şəhadətnamə alın. Onu VVADQ orqanı verir. Ölüm qeydə alınmayıbsa və sənəd əldə etmək mümkün deyilsə, ölüm faktı əvvəlcə məhkəmə qaydasında müəyyən edilir.
2. Notariusa müraciət edin. Vərəsəliyin açıldığı yer üzrə notariusa mirası qəbul etmək barədə ərizəni ölüm günündən 6 ay ərzində verin. Başqa şəhərdə və ya xaricdə yaşayırsınızsa, bunu etibarnamə ilə nümayəndə vasitəsilə də etmək olar.
3. Sənədləri toplayın. Ölüm şəhadətnaməsi, qohumluğu təsdiqləyən doğum və nikah şəhadətnamələri, miras qoyanın son yaşayış yeri barədə arayış, əmlak sənədləri — daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindən çıxarış, avtomobilin qeydiyyat şəhadətnaməsi, bank hesabları barədə məlumat — və vəsiyyətnamə (olduqda).
4. Vərəsəlik hüququ haqqında şəhadətnaməni alın. Notarius vərəsələrin dairəsini və paylarını yoxlayır; şəhadətnamə, bir qayda olaraq, 6 aylıq müddət bitdikdən sonra verilir. Notarial hərəkətə görə dövlət rüsumu ödənilir, cari məbləği notariusdan soruşun.
5. Əmlakı öz adınıza keçirin. Daşınmaz əmlak şəhadətnamə əsasında daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində, avtomobil Dövlət Yol Polisində qeydə alınır, bank isə hesabdakı vəsaiti şəhadətnamə ilə ödəyir.

6 ayı buraxmaq hələ son demək deyil. Vərəsə ya həmin müddətdə mirası faktiki qəbul etdiyini sübut etməli, ya da müddəti məhkəmədə bərpa etdirməlidir. Hər iki yolu vərəsəliyin qəbulu üçün 6 aylıq müddət ötəndə yazısında izah etmişik.

Miras qoyanın borcları

Vərəsə təkcə əmlakı deyil, borcları da qəbul edir, amma onun məsuliyyəti məhduddur: miras qoyanın borclarına görə vərəsə yalnız ona keçən əmlakın dəyəri həddində cavabdehdir. Atanızın 20 000 manat bank borcu varsa, sizə isə 12 000 manatlıq pay keçibsə, bank sizdən 12 000 manatdan artıq tələb edə bilməz. Borc mirasın dəyərini açıq-aşkar üstələyirsə, mirası qəbul etməmək və ya ondan imtina etmək barədə düşünün.

Tez-tez verilən suallar

Qeydiyyatsız nikahda yaşadığım şəxsdən vərəsəlik ala bilərəmmi?

Qanun üzrə — xeyr. Vərəsəlik hüququnu yalnız VVADQ orqanında qeydə alınmış nikah yaradır; dini nikah və birgə yaşamaq bu hüququ vermir. Belə şəxsə əmlak yalnız vəsiyyətlə qoyula bilər.

Mərhumun mənzilində qeydiyyatda olmaq mənə pay verirmi?

Xeyr. Qeydiyyat mülkiyyət və vərəsəlik hüququ yaratmır; pay qohumluğa və ya vəsiyyətə görə müəyyən olunur. Amma vərəsəsinizsə, ölənlə birgə yaşamağınız mirası faktiki qəbul etdiyinizin sübutu ola bilər.

Vərəsəlikdən imtina etmək olarmı?

Bəli. Vərəsəliyin açıldığı yer üzrə notariusa imtina barədə ərizə verilir və bu, qəbul üçün nəzərdə tutulan 6 aylıq müddət ərzində edilməlidir. İmtinanı sonradan geri almaq, bir qayda olaraq, mümkün olmur, ona görə qərarı mirasın tərkibini və borcları öyrəndikdən sonra verin.

Vərəsəlik şəhadətnaməsi olmadan mənzili satmaq olarmı?

Xeyr. Mənzil əvvəlcə vərəsənin adına daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində qeydə alınmalıdır, bunun üçün isə vərəsəlik hüququ haqqında şəhadətnamə lazımdır.