Vərəsəliyin qəbulu üçün 6 ay ötüb: faktiki qəbul və müddətin bərpası

Ananız bir il əvvəl vəfat edib, siz isə notariusa getməyi təxirə salmısınız: mənzildə yaşayırsınız, kommunal haqları ödəyirsiniz, sənədləşməni sonraya saxlamısınız. İndi bacınız vərəsəlik şəhadətnaməsi alıb və mənzilin tək sahibi olduğunu deyir. Vərəsəliyin qəbulu üçün ayrılmış 6 ayın keçməsi hələ hər şeyi itirdiyiniz demək deyil.

6 aylıq müddət necə hesablanır?

Müddət vərəsəliyin açıldığı gündən, yəni miras qoyanın ölüm günündən axmağa başlayır. Ölümdən xəbər tutduğunuz gün, dəfn günü və ya ölüm şəhadətnaməsinin verildiyi gün əsas götürülmür. Şəxs məhkəmə qərarı ilə ölmüş elan edilibsə, müddət, bir qayda olaraq, həmin qərarın qanuni qüvvəyə mindiyi gündən hesablanır.

Aylarla hesablanan müddət sonuncu ayın müvafiq günü bitir. Ölüm 10 mart 2026-cı ildə olubsa, mirası qəbul etmək üçün son gün 10 sentyabr 2026-cı ildir. Son gün qeyri-iş gününə düşərsə, ondan sonrakı ilk iş günü müddətin son günü sayılır.

Vərəsələrin dairəsi, növbələr və paylar barədə ümumi qaydaları vərəsəlik qaydaları yazısında izah etmişik. Aşağıda söhbət yalnız müddətdən və onu buraxanda qalan imkanlardan gedir.

Mirası qəbul etməyin iki yolu

Qanun iki bərabər hüquqlu yol tanıyır: vərəsəliyin açıldığı yer üzrə notariusa ərizə vermək və mirası faktiki qəbul etmək. Hər ikisi eyni nəticəni doğurur. Miras sizə vərəsəliyin açıldığı gündən məxsus sayılır, hətta şəhadətnaməni illər sonra alsanız belə.

Qəbulun iki qaydası da var. Mirasın bir hissəsini qəbul etmək hamısını qəbul etmək deməkdir: mənzili götürüb bağ evindən imtina etmək olmaz. Mirası şərtlə və ya qeyd-şərtlə qəbul etmək də mümkün deyil.

Hansı hərəkətlər faktiki qəbul sayılır?

Faktiki qəbul vərəsənin mirasa öz əmlakı kimi yanaşdığını göstərən hərəkətlərdir. Onlar ölüm günündən sonrakı 6 ay ərzində edilməlidir. Praktikada bunlar qəbul əlaməti sayılır:

• miras qalmış mənzildə yaşamaq, ona sahiblik etmək və ya onu idarə etmək;
• əmlakı qorumaq üçün tədbir görmək: qıfılı dəyişmək, təmir etdirmək, sığortalamaq;
• əmlakın kommunal xərclərini və vergisini ödəmək;
• miras qoyanın borcunu ödəmək və ya ona çatası pulu almaq;
• ölənin əşyalarını — avtomobilini, mebelini, zinət əşyalarını — götürmək və istifadə etmək.

Hərəkəti etmək azdır, onu sübut etmək lazımdır. Kommunal qəbzləri, ustanın qəbzini, sığorta müqaviləsini, bank köçürmələrini saxlayın. Ölənlə eyni ünvanda qeydiyyatda olub orada yaşadığınızı göstərən arayış da işə yarayır, qonşuların şahid ifadəsi isə bu sənədləri tamamlayır.

Sübutlar kifayət edirsə, notarius vərəsəlik şəhadətnaməsini sizə də verə bilər. Notarius sübutları yetərli saymasa və ya digər vərəsə etiraz etsə, məsələ məhkəməyə keçir. Hüquq barədə mübahisə yoxdursa, mirasın qəbulu faktı xüsusi icraat qaydasında, hüquqi əhəmiyyəti olan fakt kimi müəyyən edilir. Mübahisə varsa, iş iddia icraatında həll olunur; iki icraatın fərqini iddia icraatı ilə xüsusi icraatın fərqi yazısında izah etmişik.

Günayın atası 2025-ci ilin fevralında vəfat edib. Günay notariusa getməyib, amma atasının mənzilində yaşamağa davam edib, qaz və işıq haqlarını ödəyib, yazda damın təmirinə 800 manat xərcləyib. Bir il sonra qardaşı mirası tək rəsmiləşdirmək istəyəndə Günay qəbzləri, ustanın yazılı təsdiqini və iki qonşunun ifadəsini məhkəməyə təqdim edir. Məhkəmə onun mirası faktiki qəbul etdiyini müəyyən edir və mənzil iki vərəsə arasında bərabər bölünür.

Müddət buraxılıbsa: məhkəmədə bərpa

6 ay ərzində nə ərizə verilib, nə də faktiki qəbul olub — bu halda yeganə yol məhkəmədir. Məhkəmə müddəti buraxmağın səbəbini üzrlü hesab edərsə, onu bərpa edir və sizi mirası qəbul etmiş sayır.

Məhkəmələr adətən bu halları üzrlü sayır:

• ölüm vərəsədən gizlədilib və onun bundan xəbər tutmalı olduğunu göstərən hal olmayıb;
• vərəsə müddət ərzində ağır xəstəlik və ya uzunmüddətli müalicə səbəbindən hərəkət edə bilməyib;
• digər vərəsələr notariusa başqa vərəsənin olmadığını bildiriblər.

Qanunu və ya müddəti bilməmək, işlə məşğulluq, başqa şəhərdə yaşamaq, «qardaşımla şifahi razılaşmışdıq» arqumenti isə adətən üzrlü sayılmır. Səbəb aradan qalxan kimi gecikmədən iddia verin: ölümdən xəbər tutub aylarla gözləmək məhkəmədə sizin əleyhinizə işləyəcək.

İddia ərizəsində nə tələb olunur?

Adətən bir iddia ərizəsində bir neçə tələb birləşdirilir:

1. Vərəsəliyin qəbulu üçün müddətin bərpa edilməsi.
2. Sizin mirası qəbul etmiş hesab edilməyiniz və payınızın müəyyən edilməsi.
3. Digər vərəsələrə verilmiş vərəsəlik şəhadətnamələrinin sizin payınız həddində etibarsız sayılması.
4. Lazım olduqda, daşınmaz əmlakın dövlət reyestrindəki qeydə müvafiq dəyişiklik edilməsi.

Mirası qəbul etmiş digər vərəsələr cavabdeh, şəhadətnaməni vermiş notarius isə üçüncü şəxs kimi göstərilir. Əmlak artıq kənar şəxsə satılıbsa, iş mürəkkəbləşir və tələb əmlakın özündən çox, onun dəyərinə yönələ bilər.

Rauf beş ildir Qazaxıstanda işləyir. Anası 2025-ci ilin yanvarında vəfat edib, ataları isə çoxdan dünyasını dəyişib. Bacısı telefonda «anam xəstədir, danışa bilmir» deyib, notariusa verdiyi ərizədə başqa vərəsə olmadığını yazıb və 90 000 manatlıq mənzilə tək şəhadətnamə alıb. Rauf ölümü 2026-cı ilin martında öyrənir və bir neçə gün sonra iddia verir. Ölümün ondan gizlədildiyi yazışmalarla təsdiqlənir: məhkəmə müddəti bərpa edir, bacının şəhadətnaməsini qismən etibarsız sayır və mənzilin yarısını Raufa tanıyır.

Tez-tez verilən suallar

Müddət ölüm günündən, yoxsa xəbər tutduğum gündən hesablanır?

Ölüm günündən. Ölümdən xəbərsiz qalmağınız müddətin axmasını dayandırmır, amma üzrlü səbəb kimi məhkəmədə onun bərpası üçün əsas ola bilər.

Mərhumun mənzilində qeydiyyatda olmağım faktiki qəbul sayılırmı?

Ölənlə eyni ünvanda qeydiyyatda olub orada yaşamaq praktikada faktiki qəbulun ən güclü sübutlarından biridir. Amma qeydiyyat tək başına həlledici deyil: orada həqiqətən yaşadığınızı və ya əmlaka qulluq etdiyinizi qəbzlərlə və şahidlərlə də təsdiqləyin.

Vərəsə 6 ay bitmədən vəfat etdi. Onun hüququ itirmi?

Xeyr. Vərəsəlik açılandan sonra mirası qəbul etməmiş vəfat edən vərəsənin qəbul hüququ onun öz vərəsələrinə keçir; buna vərəsəlik transmissiyası deyilir. Onlar bu hüququ qalan müddət ərzində həyata keçirir, hesablamanın təfərrüatını isə notariusdan dəqiqləşdirmək lazımdır.

Başqa şəhərdəyəm. Notariusa şəxsən getməliyəmmi?

Xeyr. Mirasın qəbulu barədə ərizəni nümayəndəniz də verə bilər, bunun üçün etibarnamədə mirası qəbul etmək səlahiyyəti açıq yazılmalıdır. Mətni etibarnamə nümunəsi yazısına əsasən hazırlaya bilərsiniz.