İddia icraatı ilə xüsusi icraatın fərqi

Doğum şəhadətnamənizdə ananızın soyadı bir hərflə səhv yazılıb və notarius vərəsəlik sənədini vermir. Qohumlar isə evdəki paya görə mübahisə salıb. Hər iki problem məhkəmədə həll olunur, amma birincisi xüsusi icraatda, ikincisi iddia icraatında baxılır və bu seçim ərizənin formasından işin nəticəsinədək hər şeyi dəyişir.

İddia icraatı: mübahisə və iki tərəf

İddia icraatı mülki prosesin əsas formasıdır və burada həmişə hüquq haqqında mübahisə olur. İş iddia ərizəsi ilə başlayır, bir tərəfdə iddiaçı, digər tərəfdə cavabdeh dayanır. Proses çəkişmə əsasında gedir: hər tərəf öz tələbini və ya etirazını sübut edir, cavabdeh isə iddianı tanıya, ona etiraz edə və ya qarşılıqlı iddia verə bilər.

Tərəflər mübahisəni barışıq sazişi ilə də bitirə bilər. Ailə, əmək və kommersiya mübahisələrində iddia ərizəsi verilməzdən əvvəl ilkin mediasiya sessiyasında iştirak məcburidir. İş qətnamə ilə bitir: iddia təmin, qismən təmin və ya rədd edilir.

Xüsusi icraat: mübahisə olmayan işlər

Xüsusi icraatda məhkəmə kimisə kiməsə qarşı qoymur. Ərizəçi hüquqi nəticə doğuran faktın və ya statusun rəsmi təsdiqini istəyir, işin nəticəsi hüququna təsir edə bilən digər şəxslər isə maraqlı şəxs qismində cəlb olunur. Bu qaydada baxılan başlıca işlər bunlardır:

• hüquqi əhəmiyyəti olan faktların müəyyən edilməsi: qohumluq, ölüm, himayədə olma, sənədin mənsubiyyəti;
• şəxsin xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilməsi və ölmüş elan edilməsi;
• fiziki şəxsin fəaliyyət qabiliyyətinin məhdudlaşdırılması və fəaliyyət qabiliyyətsiz hesab edilməsi;
• övladlığa götürmə.

Tam siyahı Mülki Prosessual Məcəllənin xüsusi icraata həsr olunmuş bölməsindədir. İtkin düşmüş hesab etmə ilə ölmüş elan etmənin nəticələri çox fərqlidir; bunu itkin düşmüş hesab etmə ilə ölmüş elan etmənin fərqi yazısında izah etmişik.

Faktların müəyyən edilməsində bir şərt də var: məhkəmə adətən faktı o zaman müəyyən edir ki, onu təsdiq edən sənədi başqa yolla almaq mümkün deyil. Ona görə arxivdən və ya qeydiyyat orqanından alınmış imtina cavabını ərizəyə əlavə etmək işi xeyli asanlaşdırır. Ərizənin quruluşunu ölüm faktının müəyyən edilməsi haqqında ərizə nümunəsi üzərində göstərmişik.

İddia icraatı və xüsusi icraat: müqayisə cədvəli

Xüsusi icraatda mübahisə yaranarsa nə olur?

İki icraatı ayıran ən praktik qayda budur. Xüsusi icraatda baxılan işdə hüquq haqqında mübahisə aşkar olunarsa, məhkəmə işə iddia qaydasında baxmağa keçmir. O, ərizəni baxılmamış saxlayır və ərizəçiyə, maraqlı şəxslərə mübahisəni iddia icraatı qaydasında həll etmək hüququnu izah edir.

Nərmin anasından qalan mənzilə görə vərəsəlik şəhadətnaməsi almaq istəyir, amma onun doğum şəhadətnaməsində ananın soyadı «Qasımova» əvəzinə «Kasımova» yazılıb və notarius qohumluğu təsdiqlənmiş saymır. Qeydiyyat orqanı düzəlişdən imtina edəndən sonra Nərmin qohumluq faktının müəyyən edilməsi üçün ərizə verir. İclasa ananın qardaşı gəlir və mənzili bacısından sağlığında 25 000 manata aldığını bildirir. Artıq mənzil üzərində mübahisə var: məhkəmə ərizəni baxılmamış saxlayır, Nərmin isə iddia ərizəsi ilə müraciət etməli olur.

Hansı yolu seçmək lazımdır?

Özünüzə bir sual verin: tələbimə kimsə etiraz edəcəkmi? Kimdənsə pul, əmlak və ya müəyyən hərəkət tələb edirsinizsə, yol iddia icraatıdır. Yalnız sənəddə təsdiqlənməyən faktı və ya statusu rəsmiləşdirmək lazımdırsa, xüsusi icraat adətən daha sadədir.

Xüsusi icraat üçün ərizədə faktın hansı məqsədlə lazım olduğunu (vərəsəlik, pensiya, əmlakın qeydiyyatı) və sənədi başqa yolla ala bilmədiyinizi açıq yazın. Mübahisəsiz pul borcu üçün isə ayrıca sürətli yol var; onu məhkəmə əmri ilə iddia icraatının fərqi yazısında izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Xüsusi icraat üzrə qətnamədən şikayət etmək olarmı?

Bəli. Xüsusi icraatda çıxarılmış qətnamədən də ümumi qaydada apellyasiya şikayəti verilə bilər. Bu hüquq ərizəçi ilə yanaşı işdə iştirak edən maraqlı şəxslərə də məxsusdur.

Maraqlı şəxs kimdir?

İşin nəticəsi hüquq və vəzifələrinə təsir edə bilən şəxsdir. Məsələn, qohumluq faktı vərəsəlik üçün müəyyən edilirsə, digər vərəsələr maraqlı şəxsdir; onlar izahat verə və sübut təqdim edə bilər.

Ərizə baxılmamış saxlanılıbsa, nə etməli?

Bu qərar mübahisəni həll etmir, sadəcə yolu dəyişir. Tələbinizi iddia ərizəsi ilə yenidən qaldırın; mübahisənin növündən asılı olaraq bundan əvvəl ilkin mediasiya sessiyası tələb oluna bilər.