Xəbərsiz itkin düşmüş hesab etmə ilə ölmüş elan etmənin fərqi

Aydın on dörd ay əvvəl işləmək üçün xaricə gedib, o vaxtdan nə zəng edib, nə də yazıb. Həyat yoldaşı Nərmin onun adına olan əmlakla bağlı heç bir məsələni həll edə bilmir, uşaqların saxlanması üçün pul almağın da yolu yoxdur. Belə vəziyyətlər üçün qanunda iki institut var: xəbərsiz itkin düşmüş hesab etmə və ölmüş elan etmə — nəticələri isə tamamilə fərqlidir.

Xəbərsiz itkin düşmüş hesab etmə: taleyi naməlum olan şəxs

Fiziki şəxsin daimi yaşayış yerində bir il ərzində onun olduğu yer barədə məlumat olmadıqda, maraqlı şəxslərin ərizəsi ilə məhkəmə onu xəbərsiz itkin düşmüş hesab edə bilər. Maraqlı şəxs hüquqları itkin düşənin taleyindən asılı olan hər kəsdir: həyat yoldaşı, övladlar, valideynlər, kreditor.

Bu qərar ölümü təsdiq etmir. Şəxsin hüquq qabiliyyəti saxlanılır, nikahı öz-özünə pozulmur, əmlakı vərəsələrə keçmir. Qərarın məqsədi sahibsiz qalmış əmlakı qorumaq və itkin düşənin himayəsində olanları təmin etməkdir. Əmlakı daimi idarə etmək lazım gələrsə, o, məhkəmə qərarı əsasında idarəçiyə verilir. Bu əmlakdan itkin düşənin saxlamağa borclu olduğu şəxslərə aliment verilir, onun borcları ödənilir.

Həyat yoldaşı üçün də qərarın praktik mənası var: onun əsasında nikahı məhkəməyə getmədən, VVADQ vasitəsilə pozmaq mümkündür. Boşanmanın hər iki yolunu boşanma 2026: məhkəmə və VVADQ yolu yazısında izah etmişik.

Ölmüş elan etmə: hüquqi baxımdan ölüm

Ölmüş elan etmə daha ağır addımdır, ona görə daha uzun sükut tələb edir. Ümumi qaydada şəxsin daimi yaşayış yerində onun barədə məlumat olmayan müddət itkin düşmüş hesab etmə üçün tələb olunan bir ildən bir neçə dəfə uzun olmalıdır. Şəxs ölüm təhlükəsi yaradan şəraitdə və ya müəyyən bədbəxt hadisə nəticəsində həlak olduğunu güman etməyə əsas verən şəraitdə itkin düşübsə, müddət xeyli qısalır. Hərbi əməliyyatlarla əlaqədar itkin düşənlər üçün ayrıca qayda var: müddət hərbi əməliyyatların başa çatdığı gündən hesablanır. Dəqiq müddətləri Mülki Məcəllənin mətnindən e-qanun.az-da yoxlayın, çünki testlərdə bu rəqəmlər tez-tez soruşulur.

Ölmüş elan etmənin nəticələri ölümün nəticələri ilə eynidir: vərəsəlik açılır, nikah xitam olur, qərar VVADQ-da ölümün dövlət qeydiyyatı üçün əsas olur. Ölüm günü ümumi qaydada məhkəmə qərarının qanuni qüvvəyə mindiyi gün sayılır. Şəxs ölüm təhlükəsi yaradan şəraitdə itkin düşübsə, məhkəmə ehtimal olunan həlak gününü ölüm günü kimi göstərə bilər.

Ölmüş elan etmək üçün şəxsin əvvəlcə itkin düşmüş hesab edilməsi şərt deyil. Qanuni əsas varsa, maraqlı şəxs birbaşa bu tələblə müraciət edə bilər.

İtkin düşmüş hesab etmə və ölmüş elan etmə: müqayisə cədvəli

Məhkəməyə necə müraciət olunur?

Hər iki iş xüsusi icraat qaydasında baxılır: burada iddiaçı və cavabdeh yoxdur, məhkəmə hüquqi əhəmiyyəti olan faktı müəyyən edir. Bu icraatın xüsusiyyətlərini iddia icraatı ilə xüsusi icraatın fərqi yazısında izah etmişik.

1. Ərizədə itkin düşənlə münasibətinizi və qərarın sizə nə üçün lazım olduğunu göstərin: əmlakın idarəsi, aliment, vərəsəlik, nikahın pozulması.
2. Son məlumatın alındığı tarixi sübut edin, çünki müddət məhz bu tarixdən hesablanır: son zəng, son pul köçürməsi, son məktub.
3. Axtarış səylərini göstərən sənədləri əlavə edin: polisin axtarış barədə arayışı, iş və yaşayış yerindən arayışlar, qohum və qonşuların şahid ifadələri. Şəxs xaricdə itkin düşübsə, konsulluğa sorğunun cavabını da təqdim edin.
4. Ölüm təhlükəsi yaradan hadisə olubsa (gəmi qəzası, yanğın, zəlzələ), onu təsdiqləyən sənədləri əlavə edin.

Şəxs geri qayıdarsa nə olur?

Şəxs qayıdarsa və ya onun olduğu yer aşkarlanarsa, məhkəmə əvvəlki qərarı ləğv edir. İtkin düşmə halında nəticə sadədir: idarəetmə bitir, əmlak sahibinə qayıdır.

Ölmüş elan edilmiş şəxs üçün mənzərə mürəkkəbdir. O, natura şəklində qalmış əmlakını əvəzsiz alan hər kəsdən geri tələb edə bilər. Əmlakı əvəzli, məsələn, satın alaraq əldə edən şəxs isə onu yalnız əldə etdiyi zaman sahibinin sağ olduğunu bildiyi sübut edilərsə qaytarmalıdır. Nikah öz-özünə bərpa olunmur: ər-arvadın birgə ərizəsi ilə VVADQ onu bərpa edə bilər, bir şərtlə ki, digər həyat yoldaşı bu müddətdə yeni nikaha daxil olmasın.

İki həyat nümunəsi

Xaricə gedib qayıtmayan ər. Aydından 14 aydır xəbər yoxdur, polisin axtarışı nəticə verməyib. Nərmin məhkəməyə müraciət edir və Aydın xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilir. Onun adına olan qaraj idarəyə verilir, qarajdan gələn aylıq 150 manat kirayə haqqından iki uşağa aliment ödənilir. Aydın ölmüş sayılmadığı üçün vərəsəlik açılmır.

Dəniz qəzası. Balıqçı Elşad fırtınalı gündə qayıqla dənizə çıxıb geri qayıtmayıb, qayığın qalıqları sahildə tapılıb, cəsədi isə tapılmayıb. Bu, ölüm təhlükəsi yaradan şəraitdir, ona görə ailə qısaldılmış müddət bitən kimi onu ölmüş elan etmək üçün müraciət edir. Məhkəmə fırtına gününü ehtimal olunan ölüm günü kimi göstərir, həmin gün açılmış miras, o cümlədən 25 min manatlıq qayıq və avadanlıq vərəsələr arasında bölünür. Bölgünün qaydalarını vərəsəlik: qanun və vəsiyyət üzrə yazısında izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

İtkin düşmüş həyat yoldaşımdan necə boşana bilərəm?

Onu məhkəmə qaydasında xəbərsiz itkin düşmüş hesab etdirdikdən sonra bu qərar əsasında nikahı VVADQ-da sadələşdirilmiş qaydada pozmaq olar.

Ölmüş elan edilmiş şəxs üçün ölüm şəhadətnaməsi verilirmi?

Bəli. Qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə qərarı VVADQ-da ölümün dövlət qeydiyyatı üçün əsasdır, bundan sonra ölüm haqqında şəhadətnamə verilir.

Xaricdə itkin düşən şəxsə də bu qaydalar tətbiq olunurmu?

Bəli. Əsas meyar şəxsin daimi yaşayış yerində onun olduğu yer barədə məlumatın olmamasıdır. Xaricdə olması bunu dəyişmir, sadəcə sübut toplamaq üçün konsulluğa sorğu lazım olur.