Hüquq qabiliyyəti ilə fəaliyyət qabiliyyətinin fərqi

Beş yaşlı uşaq nənəsindən mənzil miras alır, amma onu sata bilmir. Məhkəmə tərəfindən fəaliyyət qabiliyyətsiz hesab edilmiş şəxs mülkiyyətçi olaraq qalır, amma müqavilə imzalaya bilmir. Hər iki vəziyyəti mülki hüququn iki təməl anlayışı izah edir: hüquq qabiliyyəti və fəaliyyət qabiliyyəti. Vəkillik və hakimlik testlərində onların fərqi ən çox soruşulan mövzulardandır.

Hüquq qabiliyyəti: hüquqların sahibi olmaq

Hüquq qabiliyyəti şəxsin mülki hüquqlara malik ola bilməsi və vəzifə daşıya bilməsidir. Fiziki şəxsdə o, doğulduğu andan yaranır və ölümlə xitam olur. Yaşdan, sağlamlıqdan, təhsildən asılı deyil: yeni doğulmuş körpə də, ağır xəstə də, 90 yaşlı qoca da eyni dərəcədə hüquq qabiliyyətlidir.

Buna görə beş yaşlı uşaq mənzilin mülkiyyətçisi, vərəsə, hədiyyə alan tərəf ola bilər. Qanun hətta hələ doğulmamış uşağın maraqlarını da qoruyur: miras qoyanın sağlığında mayası bağlanmış və onun ölümündən sonra diri doğulmuş uşaq vərəsə ola bilər.

Hüquq qabiliyyətini müqavilə ilə daraltmaq olmaz. Şəxs hüquq qabiliyyətindən və ya fəaliyyət qabiliyyətindən imtina edə bilməz: belə imtina hüquqi nəticə doğurmur. Onları məhdudlaşdırmaq yalnız qanunda göstərilən hallarda və qaydada mümkündür.

Fəaliyyət qabiliyyəti: hüquqları öz hərəkətinlə həyata keçirmək

Fəaliyyət qabiliyyəti şəxsin öz hərəkətləri ilə mülki hüquqlar əldə etməsi və həyata keçirməsi, özü üçün vəzifələr yaratması və onları icra etməsidir. Sadə dillə: müqavilə imzalamaq, mülkü satmaq, borc götürmək və bunun nəticələrinə görə cavab vermək. Buraya vurduğu zərərə görə məsuliyyət daşımaq qabiliyyəti də daxildir, nəzəriyyədə bu, delikt qabiliyyəti adlanır.

Tam həcmdə fəaliyyət qabiliyyəti həddi-büluğa, yəni 18 yaşa çatdıqda yaranır. Qanunun icazə verdiyi hallarda 18 yaşdan əvvəl nikaha daxil olan şəxs nikah bağlandığı andan tam fəaliyyət qabiliyyəti əldə edir.

Yetkinlik yaşına çatmayanlarda fəaliyyət qabiliyyəti mərhələ-mərhələ genişlənir. Ən kiçik yaşda əqdləri uşağın adından valideynləri bağlayır. Yaş artdıqca uşaq xırda məişət əqdlərini özü edir, yeniyetmə isə əqdlərin çoxunu valideynlərinin razılığı ilə bağlayır və öz qazancı, təqaüdü ilə müstəqil sərəncam verir. Yaş pillələrini imtahandan əvvəl Mülki Məcəllənin mətnindən (e-qanun.az) dəqiqləşdirin: testlərdə sual çox vaxt məhz bu rəqəmlər üzərində qurulur.

Hüquq və fəaliyyət qabiliyyəti: müqayisə cədvəli

Məhkəmə fəaliyyət qabiliyyətinə nə vaxt müdaxilə edir?

Yetkin şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti iki halda məhkəmə qərarı ilə dəyişə bilər. Hər iki iş xüsusi icraat qaydasında baxılır; bu icraatın iddia icraatından fərqini iddia icraatı ilə xüsusi icraatın fərqi yazısında izah etmişik.

1. Fəaliyyət qabiliyyətsiz hesab etmə. Psixi pozuntu ucbatından öz hərəkətlərinin mənasını başa düşə və ya onları idarə edə bilməyən şəxs məhkəmə tərəfindən fəaliyyət qabiliyyətsiz hesab edilə bilər. Ona qəyyum təyin olunur və əqdləri onun adından qəyyum bağlayır.
2. Fəaliyyət qabiliyyətinin məhdudlaşdırılması. Spirtli içkilərdən və ya narkotik vasitələrdən sui-istifadə edərək ailəsini ağır maddi vəziyyətə salan şəxsin fəaliyyət qabiliyyəti məhdudlaşdırıla bilər. Ona himayəçi təyin olunur: xırda məişət əqdlərini özü bağlayır, digər əqdləri isə yalnız himayəçinin razılığı ilə.

Qəyyum və himayəçinin vəzifələrini övladlığa götürmə, qəyyumluq və himayəçilik yazısında ətraflı izah etmişik. Səbəb aradan qalxarsa, yəni şəxs sağalarsa və ya aludəçilikdən qurtularsa, məhkəmə onun fəaliyyət qabiliyyətini bərpa edir.

Bu statusların praktik nəticəsi əqdlərdə görünür. Fəaliyyət qabiliyyətsiz hesab edilmiş şəxsin özünün imzaladığı müqavilə etibarsızdır. Hansı əqdin öz-özünə etibarsız, hansının isə yalnız məhkəmə qərarı ilə etibarsız sayıldığını əhəmiyyətsiz ilə mübahisə edilə bilən əqdin fərqi yazısında izah etmişik.

İki həyat nümunəsi

Uşaq mülkiyyətçi. 5 yaşlı Leyla nənəsindən 90 min manat dəyərində mənzil miras alır. Hüquq qabiliyyətli olduğu üçün mənzilin mülkiyyətçisidir, amma fəaliyyət qabiliyyəti olmadığından onu özü sata və ya kirayəyə verə bilməz. Bunu onun adından valideynləri edə bilər, özü də qanunun uşaq əmlakı üçün qoyduğu əlavə nəzarət şərtləri ilə.

Məhkəmə qərarından əvvəl verilən imza. 74 yaşlı Rafiq ağır demensiya ilə yaşayır. Qohumlar onu məhkəmə qaydasında fəaliyyət qabiliyyətsiz hesab etdirməmişdən əvvəl o, 40 min manatlıq bağ evini 8 min manata satır. Məhkəmə qərarı olmadığı üçün Rafiq formal olaraq fəaliyyət qabiliyyətli sayılırdı. Amma ekspertiza imza anında onun öz hərəkətlərinin mənasını başa düşmədiyini təsdiq edərsə, bu əqd məhkəmədə mübahisələndirilə bilər.

Tez-tez verilən suallar

Uşaq mülkiyyətçi ola bilərmi?

Bəli. Hüquq qabiliyyəti doğulduğu andan yarandığı üçün uşaq mülkiyyətçi, vərəsə və hədiyyə alan ola bilər. Onun əmlakı ilə bağlı əqdləri isə valideynləri bağlayır və ya bu əqdlərə razılıq verir.

Fəaliyyət qabiliyyətsiz hesab edilmiş şəxs yenidən fəaliyyət qabiliyyətli ola bilərmi?

Bəli. Şəxs sağaldıqda və ya vəziyyəti xeyli yaxşılaşdıqda məhkəmə onu fəaliyyət qabiliyyətli hesab edir və qəyyumluq ləğv olunur.

Hüquqi şəxsin hüquq qabiliyyəti nə vaxt yaranır və bitir?

Dövlət qeydiyyatına alındığı andan yaranır, ləğv prosesi başa çatıb dövlət reyestrindən çıxarıldıqda bitir. Lisenziya tələb edən fəaliyyətlə məşğul olmaq hüququ isə lisenziya alındıqdan sonra yaranır.