Övladlığa götürmə, qəyyumluq və himayəçilik: fərqlər və prosedur

Bacınız qəzada həlak olub və 8 yaşlı qızı artıq sizin evinizdə yaşayır. Məktəb sənəd istəyir, bank uşağın pensiyasını sizə vermir, qohumlar isə «övladlığa götür» məsləhəti verir. Övladlığa götürmə, qəyyumluq və himayəçilik eyni məqsədə xidmət edir — valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşağı ailəyə qaytarmağa, amma hüquqi nəticələri tamam fərqlidir.

Bu formalar hansı uşaqlar üçündür?

Valideynləri vəfat etmiş, valideynlik hüququndan məhrum edilmiş, fəaliyyət qabiliyyəti olmayan və ya itkin düşmüş hesab edilmiş, yaxud uşağın tərbiyəsindən üzrsüz səbəbdən yayınan valideynlərin övladları valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaq sayılır. Onları qəyyumluq və himayə orqanı müəyyən edir, uçota alır və yerləşdirmə formasını seçir. Qanun ailəni uşaq müəssisəsindən üstün tutur: birinci növbədə övladlığa götürmə və ya qəyyumluq axtarılır.

Müqayisə cədvəli

Seçimi çox vaxt beşinci sətir həll edir. Övladlığa götürülən uşaq bioloji valideynləri və qohumları ilə şəxsi və əmlak hüquqlarını, o cümlədən qarşılıqlı vərəsəliyi itirir. Qəyyumluq altındakı uşaq isə valideynlərindən qalan mirası, pensiya və müavinətlərini, qohumlarla bütün hüquqi əlaqələrini saxlayır.

Övladlığa götürmə necə aparılır?

Övladlığa götürmə yalnız məhkəmə qərarı ilə mümkündür. Notariusda bağlanan razılaşma, qohumlar arasında verilən söz və ya uşağın doğum evində başqasının adına yazdırılması bu qərarı əvəz etmir.

1. Yaşadığınız yer üzrə qəyyumluq və himayə orqanına ərizə verin; adətən şəxsiyyət vəsiqəsi, tibbi arayış, gəlir və mənzil sənədləri, məhkumluğun olmaması barədə arayış tələb olunur.
2. Orqan yaşayış şəraitinizi müayinə edir və övladlığa götürən ola bilməyiniz barədə rəy verir; müsbət rəydən sonra namizəd kimi uçota alınırsınız.
3. Övladlığa verilə bilən uşaq barədə məlumat alır və onunla tanış olursunuz.
4. Məhkəməyə ərizə verirsiniz: işə xüsusi icraat qaydasında, qapalı iclasda, qəyyumluq orqanının iştirakı ilə baxılır.
5. Hüquq və vəzifələr qətnamənin qanuni qüvvəyə mindiyi gündən yaranır; övladlığa götürmə VVADQ orqanında dövlət qeydiyyatına alınır.

Məhkəmə bir neçə razılığı yoxlayır. Bioloji valideynlərin razılığı lazımdır, lakin valideyn valideynlik hüququndan məhrum edilibsə, fəaliyyət qabiliyyəti olmayan və ya itkin düşmüş hesab edilibsə, yaxud üzrsüz səbəbdən uzun müddət uşaqla yaşamır və tərbiyəsində iştirak etmirsə, onun razılığı tələb olunmur. 10 yaşına çatmış uşaq yalnız öz razılığı ilə övladlığa götürülür. Evli şəxs təkbaşına övladlığa götürürsə, həyat yoldaşının razılığı da lazımdır.

Fəaliyyət qabiliyyəti olmayan və ya məhdud olan, valideynlik hüququndan məhrum edilmiş və ya bu hüququ məhdudlaşdırılmış, əvvəlki övladlığa götürməsi öz təqsiri üzündən ləğv edilmiş şəxs övladlığa götürən ola bilməz. Tam siyahını e-qanun.az-da Ailə Məcəlləsinin mətnindən yoxlayın.

Övladlığa götürmənin nəticələri

Övladlığa götürülən uşaq övladlığa götürənə və onun qohumlarına münasibətdə doğma övladla bərabər tutulur. Məhkəmə uşağın soyadını, adını, ata adını dəyişə, doğum qeydində övladlığa götürənləri valideyn kimi yazdıra bilər; 10 yaşına çatmış uşağın adı və soyadı onun razılığı ilə dəyişdirilir. Soyad dəyişikliyinin ümumi qaydasını uşağın soyadının dəyişdirilməsi yazısında izah etmişik.

Ögey valideyn uşağı övladlığa götürəndə — məsələn, boşanmadan sonra ana yenidən ailə qurubsa — uşağın ana ilə hüquqi əlaqəsi saxlanılır, yalnız bioloji ata ilə əlaqə kəsilir. Övladlığa götürmənin sirri qanunla qorunur: hakim, VVADQ işçisi və bundan xəbəri olan digər şəxslər onu övladlığa götürənin razılığı olmadan yaya bilməz. Övladlığa götürməni yalnız məhkəmə və yalnız uşağın mənafeyi tələb etdikdə ləğv edir — məsələn, övladlığa götürən vəzifələrini yerinə yetirmir və ya uşaqla qəddar rəftar edir.

Qəyyumluq və himayəçilik necə təyin olunur?

Qəyyum və himayəçini məhkəmə deyil, qəyyumluq və himayə orqanı təyin edir. Namizəd yetkin və tam fəaliyyət qabiliyyətli olmalıdır; onun şəxsi keyfiyyətləri, uşaqla münasibəti və imkanları nəzərə alınır, uşağın rəyi dinlənilir. Proses məhkəmədən sadə və sürətlidir, ona görə valideynini itirmiş uşaq üçün ilk addım çox vaxt qəyyumluq olur.

Qəyyum uşağı öz ailəsində saxlayır, tərbiyəsinə, təhsilinə və sağlamlığına qayğı göstərir. Uşağın alimenti, pensiyası və müavinəti yalnız onun ehtiyaclarına xərclənir, qəyyum isə bu barədə orqan qarşısında hesabat verir. Uşağın mənzilini və ya payını satmaq, bağışlamaq, dəyişmək, girov qoymaq üçün orqanın əvvəlcədən verdiyi icazə lazımdır.

Uşaq 14 yaşına çatanda qəyyumluq ayrıca qərar olmadan himayəçiliyə çevrilir. Bu yaşdan uşaq əqdləri özü bağlayır, himayəçi isə razılıq verir. Himayəçilik 18 yaşda, uşaq valideynlərinə qaytarıldıqda və ya övladlığa götürüldükdə isə daha tez bitir.

İki həyat nümunəsi

Qəyyumluq. Könülün bacısı vəfat edib, 8 yaşlı qızı Aydan ona qalıb. Rayonun qəyyumluq orqanı Könülü qəyyum təyin edir. Aydana anasından 60 000 manatlıq mənzilin yarısı miras qalıb; Könül bu payı satıb daha böyük ev almaq istəyəndə orqan icazəni yalnız yeni evdə Aydanın adına ekvivalent pay yazılması şərti ilə verir. Aydan öz soyadını və atasının ailəsi ilə əlaqəsini saxlayır.

Övladlığa götürmə. Səməd və Nailə uşaq evində yaşayan 2 yaşlı Ruslanı övladlığa götürür. Qəyyumluq orqanının müsbət rəyindən sonra məhkəmə qapalı iclasda ərizəni təmin edir, uşağa Səmədin soyadı və ata adı verilir. Ruslan bundan sonra, vərəsəlik də daxil olmaqla, onların doğma övladı ilə eyni hüquqlara malikdir.

Tez-tez verilən suallar

Nənə nəvəsini övladlığa götürə bilərmi?

Bəli, qanun buna mane olmur. Amma çox vaxt qəyyumluq daha uyğundur: uşaq valideynlərindən qalan hüquqları saxlayır, nənə isə onun qanuni nümayəndəsi olur.

Subay şəxs uşağı övladlığa götürə bilərmi?

Bəli. Nikahda olmamaq maneə deyil; məhkəmə namizədin şəraitini və uşağın mənafeyini hər bir halda ayrıca qiymətləndirir.

Qəyyum uşağın pensiyasını öz ehtiyacına xərcləyə bilərmi?

Xeyr. Bu vəsait yalnız uşağın saxlanmasına, təhsilinə və müalicəsinə xərclənir. Sui-istifadə qəyyumun vəzifədən kənarlaşdırılmasına səbəb olur.