Valideynlik hüququndan məhrumetmə ilə məhdudlaşdırmanın fərqi

Keçmiş əriniz dörd ildir uşağı görmür, aliment ödəmir, harada yaşadığı da bəlli deyil, amma uşaqla bağlı hər sənəddə yenə onun adı çəkilir. Belə vəziyyətdə çoxları valideynlik hüququndan məhrumetmə barədə düşünür, halbuki qanun daha yumşaq vasitə də tanıyır — valideynlik hüquqlarının məhdudlaşdırılması. Bu iki tədbir həm əsasına, həm də nəticəsinə görə fərqlənir.

Məhrumetmə hansı hallarda tətbiq olunur?

Ailə Məcəlləsi məhrumetmənin əsaslarını dəqiq siyahı ilə müəyyən edir. Valideyn bu hallarda valideynlik hüququndan məhrum edilə bilər:

• valideynlik vəzifələrini yerinə yetirməkdən, o cümlədən aliment ödəməkdən qərəzli yayındıqda;
• üzrsüz səbəbdən uşağını doğum evindən, digər müalicə, tərbiyə və ya sosial müdafiə müəssisəsindən götürməkdən imtina etdikdə;
• valideynlik hüquqlarından sui-istifadə etdikdə — məsələn, uşağı dilənçiliyə, spirtli içkiyə cəlb etdikdə, təhsil almasına mane olduqda;
• uşaqla qəddar rəftar etdikdə, o cümlədən ona qarşı fiziki və ya psixi zorakılıq göstərdikdə, cinsi toxunulmazlığına qəsd etdikdə;
• xroniki alkoqolizm və ya narkomaniya xəstəsi olduqda;
• öz uşaqlarının və ya həyat yoldaşının həyatına, sağlamlığına qarşı qəsdən cinayət törətdikdə.

Siyahıdan kənar səbəblə — yeni ailə qurmaq, başqa şəhərə köçmək, keçmiş həyat yoldaşı ilə münaqişə — valideyni hüquqdan məhrum etmək olmaz. Məhkəmə bu tədbirə son vasitə kimi baxır və davranışın sistemli, qərəzli olduğunun sübutunu tələb edir. Aliment borcunun olması hələ qərəzli yayınma deyil: valideyn işsiz qalıb, amma imkanı daxilində ödəyirsə, bu əsas işləmir. Borcun digər nəticələrini aliment ödəməyənin məsuliyyəti yazısında izah etmişik.

Məhdudlaşdırma: valideyn günahkar olmayanda da

Məhdudlaşdırma başqa suala cavab verir. Burada əsas sual «valideyn nə edib?» deyil, «uşaq onun yanında təhlükəsizdirmi?» sualıdır. Məhkəmə uşağı valideynlik hüququndan məhrum etmədən valideyndən götürə bilər, əgər:

• uşağın valideyndə qalması valideyndən asılı olmayan səbəblərə görə — psixi pozuntu və ya digər xroniki xəstəlik, ağır həyat şəraiti — təhlükəlidir;
• valideynin davranışı uşaq üçün təhlükəlidir, amma məhrumetmə üçün kifayət qədər əsas müəyyən edilməyib.

Məhdudlaşdırma müvəqqəti tədbirdir və çox vaxt valideynə verilən son şansdır. Valideyn davranışını dəyişməzsə, qəyyumluq və himayə orqanı qanunda göstərilən müddət keçdikdən sonra məhrumetmə iddiası qaldırmağa borcludur. Uşağın mənafeyi tələb edərsə, orqan bunu həmin müddəti gözləmədən də edə bilər.

Məhrumetmə və məhdudlaşdırma: müqayisə cədvəli

Məhrumetmənin iki uzunmüddətli nəticəsi də var. Hüququ bərpa edilməmiş valideyn gələcəkdə yetkin övladından saxlanma tələb edə bilmir və qanun üzrə ondan miras almır. Uşaq isə qanunda göstərilən müddət keçdikdən sonra həmin valideynin razılığı olmadan övladlığa götürülə bilər; prosedurun təfərrüatı övladlığa götürmə, qəyyumluq və himayəçilik yazısındadır.

Kim iddia qaldıra bilər və məhkəmə necə baxır?

Bu mübahisələr çox vaxt boşanmadan sonra, valideynlərdən biri uşağın həyatından tamamilə çəkiləndə yaranır. Məhrumetmə iddiasını valideynlərdən biri və ya onu əvəz edən şəxs (qəyyum, himayəçi), prokuror, qəyyumluq və himayə orqanı, yetkinlik yaşına çatmayanların işləri və hüquqlarının müdafiəsi üzrə komissiya, uşaq müəssisələri qaldıra bilər. Məhdudlaşdırma üçün dairə daha genişdir: buraya uşağın yaxın qohumları, bağça və məktəb də daxildir. Hər iki işə qəyyumluq orqanının iştirakı ilə baxılır, məhrumetmə işlərində prokuror da iştirak edir.

İşə yarayan sübutlar: icra məmurunun aliment borcu barədə arayışı, polisə müraciətlər, tibbi sənədlər, məktəbin xasiyyətnaməsi, qonşu və müəllim ifadələri, qəyyumluq orqanının yaşayış şəraitini müayinə aktı. Məhkəmə eyni qətnamədə alimenti də həll edə bilər. Uşaq digər valideyndə qalır, bu mümkün deyilsə, qəyyumluq orqanına verilir.

Hüquqlar necə geri qaytarılır?

Məhrum edilmiş valideyn davranışını, həyat tərzini və ya uşağa münasibətini dəyişibsə, hüquqlarının bərpası barədə məhkəməyə iddia qaldıra bilər. İşə qəyyumluq orqanının və prokurorun iştirakı ilə baxılır, uşağın rəyi nəzərə alınır. 10 yaşına çatmış uşaq barəsində bərpa yalnız onun razılığı ilə mümkündür. Uşaq övladlığa götürülübsə və övladlığa götürmə ləğv edilməyibsə, bərpaya yol verilmir.

Məhdudlaşdırmanı aradan qaldırmaq daha asandır. Onun səbəbi aradan qalxdıqda — məsələn, valideyn müalicə kursu keçib — məhkəmə valideynin iddiası ilə uşağın ona qaytarılmasına və məhdudiyyətin ləğvinə qərar verə bilər. Qaytarılma uşağın mənafeyinə ziddirsə, hakim onun rəyini nəzərə alaraq iddianı rədd edir.

İki həyat nümunəsi

Məhrumetmə. Rövşən boşandıqdan sonra dörd il oğlunu görməyib, iş yerini gizlədib və aliment ödəməyib; icra məmurunun arayışına görə borcu 9 000 manatı keçib. Lamiyə qəyyumluq orqanının müsbət rəyi ilə iddia qaldırır. Məhkəmə yayınmanın qərəzli olduğunu müəyyən edib Rövşəni valideynlik hüququndan məhrum edir. Aliment vəzifəsi qalır, borc icra qaydasında tutulmağa davam edir.

Məhdudlaşdırma. Nərgiz ağır xəstəlik tutmaları zamanı 5 yaşlı qızı Səidəni evdə tək qoyur. Qəyyumluq orqanı məhdudlaşdırma iddiası qaldırır, qız nənəsinin qəyyumluğuna verilir, ananın görüşlərinə isə nənənin razılığı ilə icazə verilir. Müalicə kursundan və həkim rəyindən sonra Nərgiz məhdudiyyətin ləğvini tələb edir.

Tez-tez verilən suallar

Aliment borcu olan valideyn avtomatik hüquqdan məhrum edilirmi?

Xeyr. Məsələni yalnız məhkəmə həll edir və yayınmanın qərəzli olduğu sübut edilməlidir. Valideyn üzrlü səbəbdən, məsələn, xəstəlik üzündən ödəyə bilmirsə, bu əsas işləmir.

Hüquqdan məhrum edilən valideyn aliment ödəməyi dayandıra bilərmi?

Xeyr. Nə məhrumetmə, nə də məhdudlaşdırma uşağı saxlamaq vəzifəsindən azad etmir; məhkəmə alimenti elə həmin işdə təyin edə bilər.

Nənə nəvəsi üçün valideyni hüquqdan məhrum etdirə bilərmi?

Nənə uşağın qəyyumu və ya himayəçisidirsə, iddianı özü qaldıra bilər. Qəyyum deyilsə, qəyyumluq orqanına və ya prokurora müraciət etməlidir, məhdudlaşdırma iddiasını isə yaxın qohum kimi özü verə bilər.

Məhrumetmədən sonra uşağın soyadını dəyişmək üçün həmin valideynin razılığı lazımdırmı?

Xeyr. Valideynlik hüququndan məhrum edilmiş valideynin rəyi bu məsələdə tələb olunmur; soyad qəyyumluq orqanının icazəsi ilə dəyişdirilir.