Aliment ödəməyənin məsuliyyəti: icra, ölkədən çıxış məhdudiyyəti, cinayət məsuliyyəti

Məhkəmə 2025-ci ildə uşağınız üçün ayda 246 manat aliment təyin edib, keçmiş həyat yoldaşınız isə üç ay ödəyib, sonra yoxa çıxıb. Qətnamə əlinizdədir, pul isə yoxdur. Aliment ödəməyənin məsuliyyəti pillə-pillə ağırlaşır: maaşdan tutulmadan başlayır, ölkədən çıxış qadağasından keçir və cinayət məsuliyyəti ilə bitə bilər.

Qərar var, ödəniş yoxdur: məsuliyyət necə pillələnir?

Aliment tutulması barədə məhkəmə qətnaməsi dərhal icra olunur. Ödəyicinin apellyasiya şikayəti verməsi icranı dayandırmır, yəni pulu almaq üçün işin yuxarı instansiyalarda bitməsini gözləmək lazım deyil.

Ödəyici könüllü ödəmirsə, dövlət mexanizmi işə düşür. Aşağıdakı cədvəl tədbirlərin ardıcıllığını göstərir. Bu, «ya biri, ya digəri» deyil: pillələr bir-birini əvəz etmir, üst-üstə yığılır. Cinayət işi başlansa belə, icra məmuru borcu tutmağa davam edir.

İcra məmuru nə edə bilər?

Qətnamə əsasında verilən icra vərəqəsi icraya yönəldildikdən sonra borcu icra məmuru tutur. Onun əlindəki əsas alətlər bunlardır.

Maaşdan tutulma. İcra sənədi borclunun iş yerinə göndərilir və aliment hər ay maaşdan mənbədə tutulur. Azyaşlı uşaqlar üçün aliment tutularkən əmək haqqından tutulmaların ümumi həddi 70%-ə çata bilər. Pensiya, təqaüd və digər gəlirlərdən də tutulma aparılır.

Bank hesablarına həbs. Borclunun hesablarındakı vəsait həbs edilir və borcun ödənilməsinə yönəldilir. Kartına maaş gələn, amma iş yerində tutulmadan yayınan ödəyici üçün bu, ən çətin tədbirdir.

Əmlaka həbs. Avtomobil, daşınmaz əmlak və digər dəyərli əşyalar üzərinə həbs qoyulub satışa çıxarıla bilər. Bir sıra əşyalar isə toxunulmaz sayılır və icra hesabına götürülmür.

Borcun məbləğini icra məmuru hesablayır. Hesablama ilə razı deyilsinizsə — istər alan, istərsə də ödəyən tərəf olasınız — icra məmurunun hərəkətindən qanunla müəyyən olunmuş qaydada məhkəməyə şikayət verə bilərsiniz.

Ölkədən çıxışın müvəqqəti məhdudlaşdırılması

Borclu icradan yayındıqda onun ölkədən çıxış hüququ icra icraatı çərçivəsində müvəqqəti məhdudlaşdırıla bilər. Praktikada bu, ən təsirli tədbirlərdən biridir: məhdudiyyətdən xəbəri olmayan şəxs bunu çox vaxt sərhəd-buraxılış məntəqəsində, bileti artıq alınmış halda öyrənir.

Borc ödənildikdən sonra məhdudiyyət götürülür, amma bunun üçün ödəniş sənədini icra məmuruna təqdim etmək lazımdır. Qadağanın olub-olmadığını əvvəlcədən necə yoxlamaq və onu necə qaldırmaq barədə borca görə ölkədən çıxış qadağası yazısında ətraflı danışmışıq.

Həyat nümunəsi. Aysel oğlu üçün 2025-ci ildə ayda 246 manat sabit aliment qətnaməsi alıb. Keçmiş həyat yoldaşı Samir üç ay ödəyib, sonra dayandırıb. On ay sonra borc 2460 manata çatıb. İcra icraatı çərçivəsində Samirin bank kartına həbs qoyulub, ölkədən çıxışı müvəqqəti məhdudlaşdırılıb. Samir işləmək üçün xaricə gedəndə sərhəddə saxlanılıb və borcu bir həftə ərzində tam ödəyib.

İnzibati məsuliyyət: icra məmurunun tələbinə məhəl qoymamaq

Borcun özü inzibati xəta deyil. Amma icra prosesində borclu icra məmurunun qanuni tələblərini yerinə yetirməlidir: çağırışa gəlmək, iş yeri, gəlirləri və əmlakı barədə məlumat vermək. Bu tələblərə əməl etməmək İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 528.1-ci maddəsi ilə cərimə və ya inzibati həbsə səbəb olur. Sanksiyanın konkret həddini e-qanun.az-da İXM-in mətnindən yoxlaya bilərsiniz.

İnzibati tənbeh borcu azaltmır. Cəriməni ödəyən və ya həbsdən çıxan şəxsin aliment borcu olduğu kimi qalır.

Qərəzli yayınma: cinayət məsuliyyəti nə vaxt yaranır?

Cinayət Məcəlləsi məhkəmə qərarı ilə təyin olunmuş alimenti ödəməkdən qərəzli yayınmaya görə məsuliyyət nəzərdə tutur. Açar söz «qərəzli»dir. Sadəcə borcun olması cinayət sayılmır.

Qərəzli yayınma — ödəmək imkanı olduğu halda uzun müddət ödəməmək və bunu şüurlu şəkildə etməkdir. Praktikada buna dəlalət edən hallar:

• gəliri gizlətmək, qeyri-rəsmi işləyib tutulmadan qaçmaq;
• icra məmurundan xəbərsiz iş yerini və ya ünvanı dəyişmək;
• icra məmurunun çağırışlarına və xəbərdarlıqlarına məhəl qoymamaq;
• əmlakı başqasının adına keçirmək.

Xəstəlik, üzrlü səbəbdən işsizlik və ya imkan daxilində, az da olsa, müntəzəm ödəmə adətən qərəzli yayınma kimi qiymətləndirilmir. Belə hallarda çıxış yolu alimentin azaldılması üçün məhkəməyə müraciətdir, ödəməni dayandırmaq yox.

Material icra məmuru tərəfindən hüquq-mühafizə orqanına göndərilə bilər. Alimenti alan tərəf də polisə və ya prokurorluğa ərizə ilə müraciət edə bilər. Cəzanın növləri və hədləri Cinayət Məcəlləsinin müvafiq maddəsində müəyyən olunub.

Həyat nümunəsi. Tofiq iki il aliment ödəmir. Bu müddətdə bazarda ticarətlə məşğul olur, amma heç bir yerdə qeydiyyatda deyil, iki dəfə ünvanını dəyişib, icra məmurunun çağırışlarına gəlmir. İcra məmuru onun ticarət fəaliyyətini təsdiq edən materialları toplayıb hüquq-mühafizə orqanına göndərir. Belə vəziyyətdə yayınmanın qərəzli olduğunu sübut etmək çətin deyil: imkan var, ödəmək niyyəti isə yoxdur.

Cinayət cəzası borcu silmir. Hökmdən sonra da aliment borcu icra qaydasında tutulmağa davam edir. Borcun könüllü ödənilməsi isə məhkəmə tərəfindən cəzanı yüngülləşdirən hal kimi nəzərə alına bilər.

Valideynlik hüququndan məhrumetmə

Ailə Məcəlləsinə görə aliment ödəməkdən qərəzli yayınma valideynlik hüququndan məhrumetmə əsaslarından biridir. Bu, ayrıca iddia ilə, qəyyumluq və himayə orqanının iştirakı ilə baxılan işdir.

Burada tez-tez rast gəlinən yanlış təsəvvür var: «valideynlik hüququndan məhrum olsam, aliment də ödəməyəcəyəm». Belə deyil. Məhrumetmə valideyni uşağı saxlamaq vəzifəsindən azad etmir, yalnız onun uşaqla bağlı hüquqlarını əlindən alır. Məhrumetmənin məhdudlaşdırmadan fərqini valideynlik hüququndan məhrumetmə və məhdudlaşdırma yazısında izah etmişik.

Alimenti ala bilmirsinizsə: addım-addım

1. İcra vərəqəsinin icraya yönəldildiyini yoxlayın, icra məmurunun adını və əlaqə məlumatını öyrənin.
2. Ödəyicinin iş yeri, avtomobili, əmlakı və fəaliyyəti barədə bildiklərinizi yazılı şəkildə icra məmuruna təqdim edin.
3. Borcun hesablanmasını yazılı tələb edin və vaxtaşırı yenilətdirin.
4. Borclunun ölkədən çıxışının müvəqqəti məhdudlaşdırılması üçün tədbir görülməsini icra məmurundan yazılı xahiş edin.
5. Qərəzli yayınma əlamətləri varsa, materialın hüquq-mühafizə orqanına göndərilməsini xahiş edin və ya özünüz ərizə verin.
6. İcra məmuru hərəkətsizdirsə, onun hərəkətsizliyindən yuxarı orqana və ya məhkəməyə şikayət edin.

Aliment məbləğinin özü sizi qane etmirsə, bu, icra məsələsi deyil — ayrıca iddia tələb edir. Hesablama qaydalarını aliment məbləği barədə əsas yazımızda izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Aliment borcuna görə dərhal həbs etmək olarmı?

Borcun özü avtomatik həbs əsası deyil. İnzibati həbs icra məmurunun qanuni tələblərinə əməl etməməyə görə, cinayət cəzası isə yalnız qərəzli yayınma sübut olunduqda və məhkəmə hökmü ilə tətbiq edilir.

Ödəyici xaricdə işləyir. Nə etmək olar?

Azərbaycandakı hesablarına və əmlakına həbs qoyula bilər. Ölkəyə qayıtdıqda çıxış məhdudiyyəti tətbiq olunacaq. Xaricdə icra isə həmin dövlətlə hüquqi yardım haqqında beynəlxalq müqavilələrdən asılıdır.

Uşaq 18 yaşına çatdı. Yığılmış borc silinirmi?

Xeyr. Aylıq aliment vəzifəsi uşaq 18 yaşına çatanadək davam edir, amma o vaxtadək yaranmış borc qalır və icra qaydasında tutulur.

Borcu ödədim. Ölkədən çıxış qadağası özü götürülürmü?

Avtomatik götürülməyə bilər. Ödəniş sənədini icra məmuruna təqdim edin, məhdudiyyətin götürülməsini yazılı xahiş edin və səfərdən əvvəl onun qaldırıldığını mütləq yoxlayın.