Keçmiş dövr üçün aliment: 3 illik qayda və istisnası

Uşağın atası 2023-cü ildən bir manat da verməyib, siz isə məhkəməyə yalnız indi, 2026-cı ilin sentyabrında müraciət edirsiniz. Ötən illərin pulunu tələb etmək olarmı? Keçmiş dövr üçün aliment mümkündür, amma avtomatik deyil: qanun onu iki şərtə və 3 illik həddə bağlayır.

Ümumi qayda: aliment müraciət günündən başlayır

Ailə Məcəlləsinə görə aliment məhkəməyə müraciət edildiyi gündən təyin olunur. Ayrılıq tarixi, uşağın doğum günü və ya ödəyicinin pul göndərməyi dayandırdığı ay burada rol oynamır. Hesablama iddia ərizəsinin məhkəməyə verildiyi gündən başlayır.

Qaydanın məntiqi belədir: vəsait tələb etməyən valideyn həmin dövrdə uşağı öz imkanı ilə saxlamış sayılır. Nəticədə müraciəti gecikdirən tərəf çox vaxt həmin ayların pulunu itirir. Aylıq alimentin özünün necə hesablandığını — gəlirdən pay, yoxsa sabit məbləğ — aliment məbləği barədə əsas yazımızda izah etmişik. Burada söhbət müraciətdən əvvəlki dövrdən gedir.

İstisna: 3 illik qayda və onun iki şərti

Qanun ümumi qaydadan bir istisna edir. Keçmiş dövr üçün aliment məhkəməyə müraciət gününədək ən çoxu 3 il üçün tutula bilər. Bunun üçün məhkəmə iki halı müəyyən etməlidir:

1. müraciətdən əvvəl siz vəsait almaq üçün tədbir görmüsünüz;
2. ödəyici aliment ödəməkdən yayınıb və vəsait məhz buna görə alınmayıb.

Şərtlərin ikisi də eyni vaxtda olmalıdır. Heç nə tələb etməmisinizsə, yayınmadan danışmaq mümkün deyil. Tələb etmisiniz, ödəyici isə müntəzəm pul veribsə, yayınma yoxdur.

3 il avtomatik verilən müddət deyil, yuxarı həddir. Məhkəmə sübut olunan dövr üçün aliment tutur: ilk yazılı tələbiniz 14 ay əvvəl edilibsə, keçmiş dövr də 14 aydan uzun olmayacaq.

«Tədbir görülüb» nə deməkdir: işləyən sübutlar

Tədbir — vəsait almaq üçün atılmış real addımdır: ödəyiciyə çatdırılmış tələb, əvvəlki məhkəmə müraciəti və s. Qanun onun formalarını sadalamır, amma məhkəmədə yalnız sübut olunan tədbir hesaba alınır. Ən etibarlı variantlar bunlardır:

• bildirişli sifarişli məktubla göndərilmiş yazılı tələb;
• tələbin açıq yazıldığı WhatsApp, SMS və ya elektron poçt yazışması;
• əvvəllər məhkəməyə verilmiş, lakin sona çatdırılmamış aliment iddiası;
• tələbin edildiyini görmüş qohum və tanışların şahid ifadələri.

Yazışma təqdim olunarkən mesajların tarixi, göndərənin nömrəsi və söhbətin konteksti görünməlidir. Skrinşotun məhkəmədə necə qiymətləndirildiyini WhatsApp yazışmasının sübut qüvvəsi barədə yazıda ayrıca açmışıq.

Mətnin məzmunu da həlledicidir. «Uşağa bax» və ya «utanmırsan?» kimi ifadələr tələb sayılmaya bilər. «Oğlumuzun saxlanması üçün hər ay 250 manat köçürməyini tələb edirəm» cümləsi isə həm tələbin mövcudluğunu, həm də tarixini dəqiq göstərir.

Şifahi tələblər

Telefonda və ya üz-üzə edilən tələbi sübut etmək çətindir. Şahid varsa, onun ifadəsi kömək edə bilər, amma yalnız şahidə söykənən iddia zəif qalır. Buna görə ödəyici pul göndərməyi dayandıran kimi tələbi yazılı formaya keçirin.

Ödəyicinin yayınması necə sübut olunur

Yayınma — ödəyicinin tələbdən xəbərdar olduğu halda ödəməməsi, cavab verməməsi və ya əlaqədən qaçmasıdır. Tipik əlamətlər: mesajlar oxunub cavabsız qalır, sifarişli məktub qəbul edilmir, telefon nömrəsi və ünvan dəyişdirilir, «gələn ay verəcəm» vədləri aylarla yerinə yetirilmir.

Ödəyici də müdafiə olunacaq. Ən çox eşidilən arqumentlər «pulu nağd vermişəm» və «uşağa paltar almışam»dır. Mülki prosesdə hər tərəf istinad etdiyi halı özü sübut etməlidir, yəni ödənişi sübut etmək ödəyicinin işidir. Qəbz, bank köçürməsi və ya şahid yoxdursa, bu arqumentlər adətən nəticə vermir.

Keçmiş dövr üçün məbləğ necə hesablanır

Məhkəmə keçmiş dövr üçün məbləği aylıq alimentlə eyni qaydalarla müəyyən edir. Ödəyicinin həmin dövrdə rəsmi qazancı olubsa, pay tətbiq olunur: bir uşağa 1/4, iki uşağa 1/3, üç və daha çox uşağa 1/2. Gəlir olmayıbsa və ya qeyri-müntəzəm olubsa, sabit məbləğ götürülür.

Sabit məbləğin praktik oriyentiri uşaqlar üçün yaşayış minimumudur və o, illər üzrə dəyişib. İddia 1 sentyabr 2026-cı ildə verilib və ilk yazılı tələb düz 3 il əvvələ aiddirsə, məhkəmə hər il üçün həmin ilin göstəricisini götürdükdə hesablama belə görünər:

Bu, hesablama modelidir: məhkəmə tərəflərin maddi və ailə vəziyyətini nəzərə alaraq fərqli məbləğ müəyyən edə bilər. Müraciət günündən sonrakı aylar üçün isə adi aylıq aliment təyin olunur.

Nümunə: pay üzrə hesablama

Aynurun qızı 2022-ci ildə doğulub. Uşağın atası Elnur 2024-cü ilin martında pul göndərməyi dayandırıb. Aynur 1 aprel 2024-cü ildən ona mütəmadi WhatsApp-da yazıb: «Qızımızın xərcləri üçün hər ay pul köçür». Elnur mesajları oxuyub, cavab verməyib. Aynur 1 sentyabr 2026-cı ildə iddia verəndə keçmiş dövr aprel 2024 – avqust 2026, yəni 29 ay olur. Elnur bu müddətdə vergilərdən sonra ayda 1000 manat rəsmi maaş alıbsa, 1/4 pay ayda 250 manat, 29 ay üçün isə 7250 manat edir.

Keçmiş dövr üçün aliment və aliment borcu: qarışdırmayın

Bu iki anlayış tez-tez qarışdırılır. Keçmiş dövr üçün aliment o hala aiddir ki, məhkəmə qərarı hələ yoxdur və siz ilk dəfə müraciət edirsiniz. Aliment artıq təyin olunubsa və ödənilmirsə, bu, aliment borcudur və başqa yolla — icra qaydasında tutulur.

Borcun tutulması üçün hesablara həbs, ölkədən çıxışın məhdudlaşdırılması və qərəzli yayınmaya görə cinayət məsuliyyəti kimi alətlər var. Onları aliment ödəməyənin məsuliyyəti yazısında ətraflı izah etmişik.

İddianı necə qurmalı: addım-addım

1. Ən erkən yazılı tələbin tarixini müəyyən edin: keçmiş dövr ondan başlayır, amma müraciət günündən 3 ildən çox geri getmir.
2. Yazışmaları, poçt qəbzlərini və qaytarılmış məktubları xronoloji ardıcıllıqla toplayın.
3. Ödəyicinin həmin dövrdəki gəliri barədə məlumat hazırlayın və ya iş yerinə, vergi orqanına məhkəmə sorğusu göndərilməsini xahiş edin.
4. İddiada iki tələbi ayrıca yazın: müraciət günündən aylıq aliment və keçmiş dövr üçün konkret məbləğ.
5. Keçmiş dövr üzrə hesablama cədvəlini ərizəyə əlavə edin.
6. Ailə mübahisələrində ilkin mediasiya ümumi qaydadır — tələbinizə şamil olunub-olunmadığını ərizəni verməzdən əvvəl məhkəmənin dəftərxanasında dəqiqləşdirin.

Tez-tez verilən suallar

Ayrılandan 5 il keçib. Hamısını tələb edə bilərəmmi?

Xeyr. Keçmiş dövr üçün aliment iddianın verildiyi gündən geriyə ən çoxu 3 il üçün tutula bilər, həm də yalnız həmin dövrdə tələb etdiyinizi və ödəyicinin yayındığını sübut etsəniz.

Yalnız telefonla tələb etmişəmsə, nə olacaq?

Şifahi tələbi şahid ifadəsi ilə sübut etməyə çalışmaq olar, amma bu, zəif mövqedir. Məhkəmə tarixi və məzmunu aydın görünən yazılı tələbə daha çox etibar edir.

Ödəyici arabir pul veribsə, məbləğ necə hesablanır?

Sübut olunmuş ödənişlər adətən nəzərə alınır, onları sübut etmək isə ödəyicinin vəzifəsidir. Arabir verilən kiçik məbləğlər yayınmanı avtomatik istisna etmir: məhkəmə ödənişlərin həcminə və müntəzəmliyinə baxır.

Aliment qərarı var, amma ödəyici ödəmir. 3 illik qayda burada tətbiq olunurmu?

Bu, keçmiş dövr üçün aliment deyil, aliment borcudur. Borc icra məmuru tərəfindən hesablanır və məcburi qaydada tutulur, bunun üçün yeni iddia vermək lazım deyil.