İus soli və ius sanguinis: vətəndaşlığın qazanılması prinsipləri

Rəşad və Günay övladlarının ABŞ-da dünyaya gəlməsini planlaşdırırlar: eşidiblər ki, orada doğulan uşaq avtomatik Amerika vətəndaşı olur. Bu, ius soli prinsipidir. Amma uşaq eyni anda Azərbaycan vətəndaşı da olacaq, çünki Azərbaycan qan prinsipini də tanıyır. İki prinsipin bu görüşü həm konstitusiya hüququ imtahanlarında, həm də real ailə qərarlarında suallar doğurur.

İki prinsip nə deməkdir?

Adlar latın dilindəndir: solum — torpaq, sanguis — qan. Birinci prinsipdə həlledici fakt doğulma yeridir: dövlətin ərazisində doğulan uşaq, valideynlərinin kim olmasından asılı olmayaraq, onun vətəndaşı olur. İkincidə doğulma yeri rol oynamır, uşaq vətəndaşlığı valideynlərindən «irs alır».

Hər iki prinsip vətəndaşlığın doğulma ilə qazanılmasına, nəzəriyyədəki termini ilə filiasiyaya aiddir. Digər yollar sonradan və doğulmadan asılı olmayaraq işləyir: şəxsin müraciəti ilə vətəndaşlığa qəbul (naturalizasiya), ərazi bir dövlətdən digərinə keçəndə vətəndaşlığın seçilməsi (optasiya), itirilmiş vətəndaşlığın bərpası.

Harada hansı prinsip üstündür?

Ius soli orta əsrlər İngiltərəsinin feodal ənənəsindən gəlir: torpaqda doğulan şəxs həmin torpağın hökmdarına sədaqət borclu sayılırdı. Sonra prinsip Amerika qitəsində kök saldı, çünki immiqrant ölkələri gəlmələrin uşaqlarını cəmiyyətə tez qatmaq istəyirdi. ABŞ-da o, 1868-ci ildən Konstitusiyanın 14-cü düzəlişi ilə təsbit olunub; Kanada, Braziliya, Argentina və Meksika da şərtsiz ius soli tətbiq edir.

Ius sanguinis Roma hüququ ənənəsinə söykənir, onun Avropa modelini isə 1804-cü il Fransa Mülki Məcəlləsi (Napoleon Məcəlləsi) formalaşdırıb. Kontinental Avropa və Asiya dövlətlərinin çoxunda əsas prinsip budur. Mühacirət ölkələri üçün isə bu, xaricdə doğulan nəsillərlə bağı qorumağın ən təbii yoludur.

Son onilliklərdə iki model bir-birinə yaxınlaşır. Böyük Britaniya 1983-cü ildən ərazidə doğulmanı yalnız valideynlərdən biri vətəndaş və ya daimi yaşayış hüququ olan sakin olduqda vətəndaşlıq əsası sayır. İrlandiya 2004-cü il referendumunda şərtsiz ius soli-dən imtina edib. Əksinə, Almaniya 2000-ci ildən əcnəbi valideynlərin ölkədə doğulan uşaqlarına müəyyən şərtlərlə vətəndaşlıq verir.

İus soli və ius sanguinis: müqayisə cədvəli

Azərbaycan hansı sistemi seçib?

Konstitusiyanın 52-ci maddəsinə görə Azərbaycan Respublikasının ərazisində və ya Azərbaycan vətəndaşlarından doğulmuş şəxs, habelə valideynlərindən biri Azərbaycan vətəndaşı olan şəxs Azərbaycan Respublikasının vətəndaşıdır. Ərazidə doğulma ius soli-ni, vətəndaş valideyndən doğulma isə ius sanguinis-i əks etdirir. Deməli, sistem qarışıqdır və imtahanda «Azərbaycan hansı prinsipi tətbiq edir?» sualının düzgün cavabı «hər ikisini» olur.

Konkret hallar — valideynlərdən biri əcnəbi olduqda və ya uşaq xaricdə doğulduqda vətəndaşlığın necə rəsmiləşdirildiyi, vətəndaşlığa qəbulun şərtləri — «Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlığı haqqında» Qanunda tənzimlənir, mətnini e-qanun.az-da yoxlamaq olar. Vətəndaşlıq güclü hüquqi bağ yaradır: Konstitusiyanın 53-cü maddəsinə görə Azərbaycan vətəndaşı heç bir halda xarici dövlətə verilə bilməz. Bu qaydanın təfərrüatı ekstradisiya və vətəndaşın verilməməsi yazısındadır.

Prinsiplər toqquşanda: iki vətəndaşlıq və ya heç biri

Rəşadla Günayın uşağı ABŞ-da doğulsa, Amerika vətəndaşlığını doğulma yerinə, Azərbaycan vətəndaşlığını isə valideynlərinə görə alacaq. İki dövlət onu eyni vaxtda öz vətəndaşı sayacaq. Azərbaycan isə öz vətəndaşının başqa dövlətin vətəndaşlığına mənsubluğunu tanımır: Azərbaycan dövləti üçün bu uşaq yalnız Azərbaycan vətəndaşıdır. Bunun praktik nəticələrini ikili vətəndaşlıq qadağası yazısında, doğumun rəsmiləşdirilməsini isə xaricdə doğulan uşağın qeydiyyatı yazısında izah etmişik.

Tərs vəziyyət daha ağırdır. Vətəndaşlığı olmayan Samir və Nərmin yalnız qan prinsipini tanıyan dövlətdə yaşayır. 2025-ci ildə orada doğulan qızları nə valideynlərindən vətəndaşlıq ala bilir, nə də doğulduğu yerdən, beləliklə, vətəndaşlığı olmayan şəxs kimi böyüyür. Bu boşluğu bağlamaq üçün 1961-ci il Vətəndaşlığı olmamanın azaldılması haqqında Konvensiya iştirakçı dövlətlərdən tələb edir ki, ərazisində doğulan və başqa yolla vətəndaşlıq ala bilməyən uşağa öz vətəndaşlığını versin. Azərbaycanda isə belə uşaq Konstitusiyaya görə ərazidə doğulduğu üçün vətəndaş sayılır.

Tez-tez verilən suallar

ABŞ-da doğulan hər uşaq Amerika vətəndaşı olurmu?

Qayda olaraq bəli: 14-cü düzəlişə görə ABŞ-da doğulan və onun yurisdiksiyasına tabe olan şəxs vətəndaşdır. Əsas istisna xarici diplomatların uşaqlarıdır, çünki diplomatlar yerli yurisdiksiyadan immunitetə malikdir.

Valideynlərdən yalnız biri Azərbaycan vətəndaşıdırsa, uşaq vətəndaş olurmu?

Bəli. Konstitusiyanın 52-ci maddəsinə görə valideynlərindən biri Azərbaycan vətəndaşı olan şəxs Azərbaycan vətəndaşıdır. Uşaq xaricdə doğulubsa, doğumun Azərbaycan konsulluğunda rəsmiləşdirilməsi sənədləşməni xeyli asanlaşdırır.

Vətəndaşlığı olmayan şəxs kimdir?

Heç bir dövlətin öz qanununa görə vətəndaş saymadığı şəxs. Belə vəziyyət çox vaxt iki prinsip arasındakı boşluqda yaranır, beynəlxalq hüquq isə onu azaltmağa çalışır.