Beynəlxalq humanitar hüquq ilə insan hüquqları hüququnun fərqi

İmtahan kazusunda iki epizod verilir: cəbhədə əsir götürülmüş əsgər döyülür, sakit şəhərdə isə polis nümayişçini heç bir sənəd tərtib etmədən saatlarla saxlayır. İlk baxışda birinci epizod beynəlxalq humanitar hüquqa, ikincisi insan hüquqları hüququna aiddir, amma sərhəd bu qədər sadə deyil. Hər iki sahə insanı qoruyur, lakin fərqli vaxtda, fərqli subyektlərə qarşı və fərqli mexanizmlərlə.

İki sahə haradan gəlir?

Humanitar hüquq daha qədimdir. Onun kodifikasiyası 1864-cü il Cenevrə Konvensiyası ilə başlayıb, bu gün isə özəyini 1949-cu ilin dörd Cenevrə konvensiyası və 1977-ci ilin iki Əlavə Protokolu təşkil edir. Konvensiyalar ardıcıllıqla quruda yaralıları, dənizdə yaralı və gəmi qəzasına uğrayanları, hərbi əsirləri və mülki şəxsləri qoruyur. Döyüş vasitələri və üsulları isə əsasən Haaqa konvensiyaları ilə tənzimlənir.

İnsan hüquqları hüququ İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşıb: 1948-ci il Ümumi Bəyannamə, 1950-ci il Avropa Konvensiyası, 1966-cı ilin iki beynəlxalq paktı. Birinci sahə müharibənin insanlara vurduğu zərəri məhdudlaşdırmağa, ikincisi dövlətin fərdə münasibətini hüquqla bağlamağa yönəlib. Azərbaycan hər iki sahənin əsas müqavilələrinin iştirakçısıdır; belə müqavilə milli qanunla ziddiyyət təşkil edəndə hansının tətbiq olunduğunu beynəlxalq müqavilənin qanundan üstünlüyü yazısında izah etmişik.

Nə vaxt tətbiq olunur?

Humanitar hüququn işə düşməsi üçün silahlı münaqişə faktı kifayətdir: müharibənin elan edilməsi və ya tərəflərin bir-birini tanıması şərt deyil. Dövlətlərarası münaqişədə və işğal zamanı normaların tam həcmi, qeyri-beynəlxalq münaqişədə isə daha dar dairəsi — Cenevrə konvensiyalarının ortaq 3-cü maddəsi və II Əlavə Protokol tətbiq olunur. İğtişaşlar və ayrı-ayrı zorakılıq aktları silahlı münaqişə sayılmır.

İnsan hüquqları hüququ isə heç vaxt «söndürülmür». Fövqəladə vəziyyətdə dövlət bəzi öhdəliklərdən müvəqqəti kənara çıxa bilər (Avropa Konvensiyasının 15-ci, Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktın 4-cü maddəsi), amma yalnız vəziyyətin tələb etdiyi həddə. İşgəncə və köləlik qadağası, qanunsuz cəzalandırılmamaq hüququ heç bir halda məhdudlaşdırılmır. Yaşamaq hüququndan isə Avropa Konvensiyası yalnız qanuni müharibə hərəkətləri nəticəsində ölüm halları üçün istisnaya yol verir.

Kimə öhdəlik qoyur, kimi qoruyur?

Humanitar hüquq münaqişənin bütün tərəflərinə eyni dərəcədə şamil olunur: dövlətin ordusuna da, üsyançı qrupa da. Konkret insanlar da cavabdehdir, çünki Cenevrə konvensiyalarının ağır pozuntuları müharibə cinayətidir. Qorunanlar döyüşdə iştirak etməyənlər (mülki şəxslər, tibb və din xadimləri) və artıq iştirak etməyənlərdir (yaralılar, xəstələr, əsirlər). Hücum yalnız hərbi obyektə yönələ bilər, gözlənilən mülki itki isə konkret hərbi üstünlüyə nisbətən həddən artıq olmamalıdır — fərqləndirmə və mütənasiblik prinsipləri budur.

İnsan hüquqları hüququnda öhdəlik daşıyan dövlətdir: o, hüquqlara hörmət etməli, onları başqalarının müdaxiləsindən qorumalı və həyata keçirilməsini təmin etməlidir. Qorunan dairə daha genişdir — dövlətin yurisdiksiyasındakı hər kəs, vətəndaşlığından asılı olmayaraq. Münaqişədən qaçan insanların statusu isə ayrıca normalarla tənzimlənir; bu barədə qaçqın və məcburi köçkün statusunun fərqi yazısında danışmışıq.

Humanitar hüquq və insan hüquqları: müqayisə cədvəli

Münaqişə zamanı hansı norma üstün gəlir?

Müharibə başlayanda insan hüquqları hüququ kənara çəkilmir, iki sahə paralel işləyir. BMT Beynəlxalq Məhkəməsi 1996-cı ildə nüvə silahına dair məsləhət rəyində bunu belə izah edib: özbaşına həyatdan məhrum edilməmək hüququ döyüş zamanı da qüvvədədir, amma hansı ölümün «özbaşına» olduğunu xüsusi norma kimi humanitar hüquq müəyyən edir. Bu, lex specialis prinsipidir.

Leytenant Kamal döyüş zamanı düşmənin atəş mövqeyini vurur, 3 döyüşçü həlak olur. Hədəf hərbi obyektdir, mülki itki yoxdur, deməli, humanitar hüquqa görə hücum qanunidir və yaşamaq hüququnun pozulması sayılmır. Eyni gün 200 kilometr aralıdakı sakit şəhərdə polis əməkdaşı dayanmaq tələbinə tabe olmayan sürücüyə atəş açır. Burada döyüş yoxdur və meyar insan hüquqları standartıdır: güc yalnız mütləq zəruri olduqda və mütənasib tətbiq edilə bilər.

Nurlanın bölüyü isə 12 düşmən əsgərini əsir götürür. Onlar hərbi əsir statusu alır: sırf döyüşdə iştiraka görə mühakimə oluna bilməzlər, hərbi əməliyyatlar bitənədək saxlanıla, sonra isə ləngimədən azad edilib vətənə qaytarılmalıdırlar. Əsirlərdən birinin döyülməsi eyni anda iki sahəni pozur: humanitar hüququn insani rəftar tələbini və heç vaxt məhdudlaşdırılmayan işgəncə qadağasını.

Pozuntuya görə kim cavab verir?

Humanitar hüquqda əsas nəzarətçi Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsidir: əsirlərə baş çəkir, itkinləri axtarır, pozuntuları tərəflərin diqqətinə çatdırır. Amma o, məhkəmə deyil. Müharibə cinayətlərinə görə məsuliyyəti milli məhkəmələr və ya beynəlxalq cinayət məhkəmələri müəyyən edir; Azərbaycan Cinayət Məcəlləsi də müharibə qanunlarının və adətlərinin pozulmasına görə cəza nəzərdə tutur.

İnsan hüquqları hüququnda isə fərd özü beynəlxalq orqana müraciət edə bilər. Azərbaycanda ən real yol Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsidir: daxili vasitələr tükəndikdən sonra 4 ay ərzində şikayət verilir, şərtləri AİHM-ə şikayət qaydası yazısındadır. AİHM silahlı münaqişə şəraitindəki hallara dair şikayətlərə də baxır və Konvensiyanı humanitar hüquq normalarını nəzərə alaraq şərh edir.

Tez-tez verilən suallar

Humanitar hüquq ilə müharibə hüququ eyni şeydir?

Bəli, praktikada «beynəlxalq humanitar hüquq», «silahlı münaqişələr hüququ» və latınca jus in bello eyni sahəni bildirir. «Humanitar» sözü sadəcə bu normaların qoruyucu məqsədini önə çəkir.

Mülki şəxs silah götürsə, qorunmanı itirirmi?

Bəli, amma yalnız hərbi əməliyyatlarda bilavasitə iştirak etdiyi müddətdə: bu vaxt o, hücum hədəfi ola bilər. Döyüşdən çıxdıqdan sonra yenidən mülki şəxs kimi qorunur, törətdiyi əməllərə görə isə milli qanunla mühakimə oluna bilər.

Terrorla mübarizə əməliyyatına humanitar hüquq tətbiq olunurmu?

Yalnız vəziyyət silahlı münaqişə həddinə çatıbsa: zorakılıq intensivdirsə və qarşı tərəf təşkilatlanmış silahlı qrupdursa. Əks halda bu, hüquq-mühafizə əməliyyatıdır və güc tətbiqi insan hüquqları standartları ilə ölçülür.