Beynəlxalq müqavilə qanundan üstündürmü: Konstitusiyanın 151-ci maddəsi

Apellyasiya şikayətində vəkil məcəllənin maddəsinə, qarşı tərəf isə Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı konvensiyaya istinad edir, iki norma isə eyni məsələni fərqli həll edir. Hakimlik və vəkillik testlərində də bu sual tez-tez çıxır: beynəlxalq müqavilə qanundan üstündürmü, yoxsa sonra qəbul edilmiş qanun müqaviləni kənara qoyur?

151-ci maddə nə deyir?

Maddə bir cümlədən ibarətdir, amma içində dörd element var. Birincisi, söhbət ziddiyyətdən gedir: iki norma eyni münasibəti fərqli həll edir. İkincisi, müqavilə Azərbaycanın qanunvericilik sisteminə daxil olan normativ aktlarla qarşılaşdırılır — təkcə qanunla yox, Prezidentin fərmanı, Nazirlər Kabinetinin qərarı və digər aktlarla da. Üçüncüsü, üstünlük Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı dövlətlərarası müqavilələrə verilir, dördüncüsü isə iki növ akt bu qaydadan kənarda qalır — Konstitusiya və referendumla qəbul edilmiş aktlar.

Maddəni 148-ci maddə ilə birlikdə oxuyun. 148-ci maddə qanunvericilik sistemini sadalayır və ayrıca göstərir ki, Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələr bu sistemin tərkib hissəsidir. Yəni müqavilə «xarici sənəd» deyil: Azərbaycan üçün qüvvəyə mindikdən sonra məhkəmə ona daxili normativ akt kimi istinad edə və onu tətbiq edə bilər.

Normativ aktlar arasında müqavilənin yeri

Ziddiyyət yarananda hansı aktın tətbiq ediləcəyini cədvəl qısa göstərir.

Deməli, ziddiyyət zamanı müqavilə Konstitusiyadan və referendum aktlarından sonra, qanunlardan isə əvvəl gəlir. Aktların iyerarxiyası və hüquqi qüvvəsi «Normativ hüquqi aktlar haqqında» Konstitusiya Qanununda da tənzimlənir; dövlət qulluğu imtahanının BA proqramına daxil olan bu aktı Normativ hüquqi aktlar haqqında Konstitusiya Qanunu yazısında ayrıca təhlil etmişik.

Hakimlik testinə hazırlaşan Səbinə belə sual görür: «Prezidentin 2024-cü il fərmanı Azərbaycanın 2015-ci ildə tərəfdar çıxdığı dövlətlərarası müqaviləyə ziddir. Hansı akt tətbiq edilir?» Düz cavab müqavilədir: fərman da 151-ci maddənin əhatə etdiyi normativ aktlardandır, onun sonra qəbul edilməsi isə nəticəni dəyişmir. Sualda fərmanın yerinə Konstitusiyanın maddəsi yazılsaydı, cavab Konstitusiya olardı.

Hər beynəlxalq sənəd qanundan üstün deyil

151-ci maddənin verdiyi üstünlük üç şərtlə işləyir.

1. Azərbaycan müqavilənin tərəfi olmalıdır. Müqavilə Azərbaycan üçün qüvvəyə minməlidir. İmzalanmış, amma hələ qüvvəyə minməmiş müqavilə qanunu kənara qoymur.
2. Müqavilə dövlətlərarası olmalıdır. Maddə məhz bu ifadəni işlədir. Konstitusiyanın 130-cu maddəsi isə Konstitusiya Məhkəməsinə hökumətlərarası müqavilələrin həm Konstitusiyaya, həm də qanunlara uyğunluğunu yoxlamaq səlahiyyəti verir, yəni hökumətlərarası saziş qanuna uyğun olmalıdır. Nazirliklərin imzaladığı anlaşma memorandumları isə çox vaxt ümumiyyətlə beynəlxalq müqavilə sayılmır.
3. Müqavilə Konstitusiyaya zidd olmamalıdır. Bunun üçün qabaqlayıcı mexanizm var: Konstitusiya Məhkəməsi hələ qüvvəyə minməmiş dövlətlərarası müqavilələrin Konstitusiyaya uyğunluğunu yoxlaya bilir. Dövlətlərarası müqavilələrin təsdiqi (ratifikasiyası) və ləğvi (denonsasiyası) isə Milli Məclisin səlahiyyətidir.

Ziddiyyət olanda qanun ləğv olunurmu?

Xeyr. 151-ci maddə kolliziya qaydasıdır: qanunu etibarsız etmir, yalnız konkret münasibətə hansı normanın tətbiq ediləcəyini göstərir. Qanun qüvvədə qalır və müqavilənin əhatə etmədiyi münasibətlərə, məsələn, ikitərəfli müqavilənin tərəfi olmayan dövlətin vətəndaşlarına tətbiq olunmağa davam edir.

Buradan imtahanda ən çox səhv edilən nəticə çıxır: «sonrakı akt əvvəlkini aradan qaldırır» qaydası (lex posterior) müqavilə ilə qanun arasında işləmir. Milli Məclis müqavilədən 10 il sonra ona zidd qanun qəbul etsə belə, ziddiyyət olan hissədə müqavilə tətbiq ediləcək. Beynəlxalq səviyyədə də eyni məntiq var: 1969-cu il Beynəlxalq müqavilələr hüququ haqqında Vyana Konvensiyasının 27-ci maddəsinə görə dövlət müqaviləni icra etməməsinə daxili hüququna istinadla haqq qazandıra bilməz, müqavilədən çıxmaq istəyən dövlət isə onu denonsasiya etməlidir. Kolliziya qaydalarının hamısını lex superior, lex specialis və lex posterior yazısında müqayisə etmişik.

İnsan hüquqları: 12-ci maddə və Avropa Konvensiyası

Konstitusiyanın 12-ci maddəsinə görə Konstitusiyada sadalanan insan və vətəndaş hüquqları və azadlıqları Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrə uyğun tətbiq edilir. Bu baxımdan məhkəmələrdə ən çox istinad olunan sənəd Azərbaycanın 2002-ci ildə ratifikasiya etdiyi İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqlarının müdafiəsi haqqında Avropa Konvensiyasıdır.

Rüfətin vəkili apellyasiya şikayətində həm Mülki Prosessual Məcəlləyə, həm də Konvensiyanın ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnu təsbit edən 6-cı maddəsinə istinad edir. İki mənbə eyni istiqamətdə işləyirsə, ziddiyyət yoxdur və 151-ci maddəyə ehtiyac qalmır: məhkəmə hər ikisini birlikdə tətbiq edir. Maddə yalnız normalar bir-birini inkar edəndə işə düşür. Məhkəmə buna baxmayaraq Konvensiya hüququnu pozarsa, daxili vasitələr tükəndikdən sonra 4 ay ərzində AİHM-ə müraciət etmək olar; şərtləri AİHM-ə şikayət qaydası yazısında izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Azərbaycanın imzaladığı, amma qüvvəyə minməmiş müqavilə qanundan üstündürmü?

Xeyr. 151-ci maddə Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı, yəni onun üçün qüvvəyə minmiş müqavilələrə aiddir. Hələ qüvvəyə minməmiş dövlətlərarası müqavilənin Konstitusiyaya uyğunluğunu isə Konstitusiya Məhkəməsi yoxlaya bilər.

Müqavilə ilə qanun arasında ziddiyyəti kim müəyyən edir?

İşə baxan məhkəmə. Hakim ziddiyyəti aşkar edəndə 151-ci maddəyə əsasən müqaviləni tətbiq edir və bunu qərarında əsaslandırır; bunun üçün qanunun ləğvi və ya ayrıca prosedur tələb olunmur.

Beynəlxalq müqavilənin mətnini haradan tapmaq olar?

Müqavilələri və onların təsdiqi haqqında qanunları e-qanun.az hüquqi informasiya bazasında axtarın. Təsdiq haqqında qanunda Azərbaycanın bəyanatları və qeyd-şərtləri də göstərilə bilər, ona görə yalnız müqavilənin mətni ilə kifayətlənməyin.