Normativ hüquqi aktlar haqqında Konstitusiya Qanunu: BA proqramı üzrə

BA kateqoriyasına hazırlaşan Fərid BB proqramını bitirib və əlavə üç bloku formallıq sayır. Sınaq testindəki ilk sual isə onu çaşdırır: «Prezidentin sərəncamı qanunvericilik sisteminə daxildirmi?» Normativ hüquqi aktlar haqqında Konstitusiya Qanunu məhz bunu öyrədir: hansı sənəd normativ aktdır və hansı akt hansından üstündür.

Qanun nəyi tənzimləyir və niyə yalnız BA proqramındadır?

Normativ aktların əsas qaydaları Konstitusiyanın özündədir. 147-ci maddə Konstitusiyanın ali və birbaşa hüquqi qüvvəsini, 148-ci maddə qanunvericilik sisteminin tərkibini, 149-cu maddə isə aktların bir-birinə münasibətini müəyyən edir. Konstitusiya Qanunu bu çərçivəni təfərrüatı ilə açır: normativ akt nədir, layihəsi necə hazırlanır, necə dərc edilir və nə vaxt qüvvəyə minir.

Dövlət qulluğu imtahanında BA proqramı BB-nin 11 blokunu tam əhatə edir və üzərinə 3 blok əlavə edir. Bu qanun həmin 3 blokdan biridir, deməli, BB proqramına hazırlaşan namizəd ondan sual gözləməməlidir. Proqrama bütün mətn deyil, seçilmiş maddələr daxildir; onların siyahısını DİM-in cari proqramından dəqiqləşdirin. Hər iki proqramın tərkibi dövlət qulluğu imtahanı üzrə əsas yazıdadır.

Normativ akt nədir və qeyri-normativ aktdan nə ilə fərqlənir?

Normativ hüquqi akt referendumla və ya səlahiyyətli orqan tərəfindən qəbul edilən, qeyri-müəyyən dairədə şəxslər üçün məcburi olan və dəfələrlə tətbiq üçün nəzərdə tutulan ümumi davranış qaydasını müəyyən edən rəsmi yazılı sənəddir. Qeyri-normativ (fərdi) akt isə konkret şəxsə və ya konkret hala aiddir və tətbiq olunduqdan sonra «tükənir».

Konstitusiyanın 113-cü maddəsinə görə Prezident normativ xarakterli məsələlər üzrə fərmanlar, digər məsələlər üzrə sərəncamlar qəbul edir. Fəridin sualının cavabı da buradadır: qanunvericilik sisteminin pillələri arasında fərmanlar var, sərəncamlar isə yoxdur.

Qanunvericilik sistemi: yeddi pillə

Normativ aktlar hüquqi qüvvəsinə görə belə sıralanır:

Qayda sadədir: aşağı pillədəki akt yuxarıdakılara zidd ola bilməz. Qanunlar Konstitusiyaya, fərmanlar Konstitusiyaya və qanunlara, Nazirlər Kabinetinin qərarları bunlarla yanaşı fərmanlara da uyğun olmalıdır.

Beynəlxalq müqavilələr ayrıca yer tutur. Azərbaycanın tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələr qanunvericilik sisteminin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Konstitusiyanın 151-ci maddəsinə görə beynəlxalq müqavilə ilə qanun arasında ziddiyyət yarananda beynəlxalq müqavilə tətbiq edilir, Konstitusiya və referendumla qəbul edilmiş aktlar isə bu qaydaya düşmür. Təfərrüatı beynəlxalq müqavilənin qanundan üstünlüyü yazısında izah etmişik.

Ziddiyyət yarananda hansı akt tətbiq olunur?

Müxtəlif pillələrdəki aktlar toqquşanda daha yüksək hüquqi qüvvəli akt tətbiq edilir. Səbuhi kiçik istehsal sexi üçün icazə alır. Nazirliyin təlimatı ondan qanunda nəzərdə tutulmayan əlavə sənəd tələb edir. Təlimat yeddinci pillədədir və qanuna zidd ola bilməz, ona görə Səbuhi əlavə sənəd olmadığı üçün verilən rədd cavabından qanuna istinad edərək şikayət edə bilər.

Eyni pillədəki aktlar arasında ziddiyyət başqa üsullarla həll olunur. Hüquq nəzəriyyəsinin ümumi qaydalarına görə xüsusi norma ümumi normadan, sonra qəbul edilmiş norma isə əvvəlkindən üstün tutulur. Bu qaydaları kolliziyaların həlli yazısında nümunələrlə açmışıq.

Aktın Konstitusiyaya uyğunluğu barədə son sözü Konstitusiya Məhkəməsi deyir: o, qanunların, fərmanların və Nazirlər Kabinetinin qərarlarının Konstitusiyaya uyğunluğunu yoxlayır.

Dərc edilmə, qüvvəyə minmə və geriyə qüvvə

Normativ akt rəsmi dərc edilməlidir: dərc edilməmiş aktla şəxsin hüquq və vəzifələrini müəyyən etmək olmaz. Qüvvəyə minmə tarixi adətən aktın özündə göstərilir. Qanunlarda ən çox rast gəlinən formula «dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir» ifadəsidir.

Zamana görə qüvvənin əsas qaydası Konstitusiyanın 149-cu maddəsindədir: hüquqi məsuliyyəti aradan qaldıran və ya yüngülləşdirən qanunların geriyə qüvvəsi var, digər qanunların isə yoxdur. Real nümunə: 2 sentyabr 2026-dan valyutanın ölkəyə qaytarılmamasına görə hüquqi şəxslərə cərimə 30–50%-dən 20–30%-ə endirilib. Pozuntu avqustda törədilib, amma iş sentyabrda məhkəmədədirsə, yüngül sanksiya tətbiq olunmalıdır. Məsuliyyəti ağırlaşdıran qanun isə yalnız qüvvəyə mindikdən sonra törədilən əməllərə şamil edilir.

Tez-tez verilən suallar

Bu qanun BB proqramına daxildirmi?

Xeyr. O, BA proqramında BB-yə əlavə edilən 3 blokdan biridir və proqrama seçilmiş maddələrlə daxil edilib.

Nazirliyin əmri qanuna zidd olarsa, hansı tətbiq edilir?

Qanun. Mərkəzi icra hakimiyyəti orqanının normativ aktı iyerarxiyanın son pilləsindədir və Konstitusiyaya, qanunlara, fərmanlara və Nazirlər Kabinetinin qərarlarına zidd olmamalıdır.

Konstitusiya qanunu adi qanundan nə ilə fərqlənir?

Konstitusiya qanunları iyerarxiyada adi qanunlardan yuxarıdır və adi qanun onlara zidd ola bilməz. İmtahan proqramında iki nümunə var: bu qanun və Ombudsman haqqında Konstitusiya Qanunu.

Yeni qanun köhnə əmələ tətbiq oluna bilərmi?

Yalnız hüquqi məsuliyyəti aradan qaldırırsa və ya yüngülləşdirirsə. Digər hallarda qanun geriyə şamil edilmir.