Ombudsman haqqında Konstitusiya Qanunu: imtahan xülasəsi

Tahir iki aydır ki, torpaq sahəsinin sənədləri ilə bağlı rayon icra hakimiyyətindən cavab gözləyir, qonşusu isə «ombudsmana yaz, o, məmuru cəzalandırar» deyir. Bu məsləhətin yalnız yarısı doğrudur. Hansı yarısının doğru olduğunu ombudsman haqqında Konstitusiya Qanunu müəyyən edir və BA imtahanında da məhz bu sərhəd yoxlanılır.

Qanun nəyi tənzimləyir və imtahanda harada yer alır?

«Azərbaycan Respublikasının İnsan hüquqları üzrə müvəkkili (ombudsman) haqqında» Konstitusiya Qanunu 2001-ci ildə qəbul edilib. Qanun ombudsmanın statusunu, seçilmə qaydasını, səlahiyyətlərini və şikayətlərə baxılma qaydasını müəyyən edir. İnstitutun məqsədi dövlət orqanları, bələdiyyələr və vəzifəli şəxslər tərəfindən pozulan insan hüquq və azadlıqlarını bərpa etmək, pozuntuların qarşısını almaqdır.

Akt konstitusiya qanunu olduğu üçün normativ aktların iyerarxiyasında adi qanunlardan yuxarıda dayanır. Dövlət qulluğu imtahanında o, BA proqramına BB-dən əlavə salınan 3 blokdan biridir və proqrama seçilmiş maddələrlə daxil edilib; həmin maddələrin siyahısını DİM-in cari proqramından yoxlayın. BB namizədi bu qanundan sual gözləməməlidir. Proqramların tam tərkibi dövlət qulluğu imtahanı üzrə əsas yazıdadır.

Ombudsman necə seçilir və müstəqilliyini nə qoruyur?

Ombudsmanı Prezident təyin etmir. Prezident namizədləri təqdim edir, Milli Məclis isə onların arasından ombudsmanı seçir. Namizəd Azərbaycan vətəndaşı olmalı, ali təhsilə, yüksək mənəvi keyfiyyətlərə və insan hüquqlarının müdafiəsi sahəsində təcrübəyə malik olmalıdır.

Namizədlərin sayı, seçki üçün tələb olunan səs çoxluğu, yaş tələbi və səlahiyyət müddəti qanunda rəqəmlə göstərilib. Bu rəqəmləri əzbərləməzdən əvvəl e-qanun.az-da qanunun cari redaksiyası ilə tutuşdurun: köhnə test toplusu ilə qanunun mətni fərqlənərsə, cari mətnə əsaslanın.

Ombudsmanın müstəqilliyini bir neçə təminat qoruyur:

• o, yalnız Konstitusiyaya və qanunlara tabedir, fəaliyyətinə müdaxilə qadağandır;
• səlahiyyət müddəti ərzində toxunulmazlığa malikdir;
• siyasi partiyanın üzvü ola bilməz, başqa seçkili və ya təyinatlı vəzifə tutmur;
• elmi, pedaqoji və yaradıcılıq fəaliyyəti istisna olmaqla, başqa ödənişli işlə məşğul olmur.

Ombudsmana kim və hansı şikayətlə müraciət edə bilər?

Ombudsmana hüquq və azadlıqları dövlət orqanının, bələdiyyənin və ya vəzifəli şəxsin hərəkəti, yaxud hərəkətsizliyi ilə pozulmuş şəxs müraciət edir. Şikayətdə müraciət edənin adı, soyadı və ünvanı, pozuntunun mahiyyəti göstərilir, əldə olan sənədlərin surəti əlavə edilir. Anonim şikayətə baxılmır. Şikayət vermək üçün qanunda müddət müəyyən edilib: pozuntudan xəbər tutan kimi hərəkət edin, dəqiq həddi isə qanunun mətnindən yoxlayın.

Səlahiyyət dairəsinin sərhədi də aydındır. Ombudsman fərdi şəxslər arasındakı mübahisəyə, məsələn, iki qonşunun hasar mübahisəsinə baxmır, çünki orada hüququ dövlət orqanı deyil, başqa şəxs pozur. Məhkəmədə baxılan işin mahiyyətinə də müdaxilə etmir: ədalət mühakiməsi yalnız məhkəmənin işidir.

Tahirin vəziyyəti isə tam ombudsmanın səlahiyyətinə düşür, çünki onun hüququnu dövlət orqanının hərəkətsizliyi pozur. Şikayətə icra hakimiyyətinə verdiyi müraciətin surətini və qeydiyyat nömrəsini əlavə etsə, gecikməni sübut edən sənəd ilk gündən ombudsmanın əlində olacaq. Paralel olaraq yuxarı orqana da şikayət edə bilər; müraciətlərə baxılma müddətlərini vətəndaşların müraciətləri haqqında qanun yazısında cədvəl şəklində vermişik.

Ombudsman nə edə bilər, nə edə bilməz?

Araşdırma zamanı ombudsman:

• dövlət orqanlarından və vəzifəli şəxslərdən sənəd, məlumat və izahat tələb edir, onlar isə bunu təqdim etməyə borcludur;
• dövlət orqanlarına, o cümlədən azadlıqdan məhrumetmə yerlərinə maneəsiz daxil olur;
• pozuntu təsdiqlənərsə, orqana onun aradan qaldırılması barədə tövsiyə göndərir, orqan isə tövsiyəyə baxıb nəticəni ombudsmana bildirir;
• cinayət əlamətləri aşkar edərsə, səlahiyyətli orqana müraciət edir və vəzifəli şəxsin məsuliyyətə cəlb edilməsi məsələsini qaldırır.

Qonşunun «məmuru cəzalandırar» sözü məhz burada yanlışdır. Ombudsman özü nə cərimə, nə intizam tənbehi verir: pozuntunu aşkarlayır və cəza vermək səlahiyyəti olan orqanı hərəkətə gətirir.

Saxlanma yerlərinə nəzarət, Konstitusiya Məhkəməsi və illik məruzə

Ombudsman işgəncənin və digər qəddar, qeyri-insani və ya ləyaqəti alçaldan rəftarın qarşısını alan milli preventiv mexanizm funksiyasını da yerinə yetirir. Bu çərçivədə istintaq təcridxanalarına, cəzaçəkmə müəssisələrinə, polisin saxlama yerlərinə və azadlığı məhdudlaşdırılmış şəxslərin saxlanıldığı digər yerlərə əvvəlcədən xəbərdarlıq etmədən baş çəkir, saxlanılan şəxslərlə təkbətək görüşür.

İnsan hüquqlarını pozan aktlarla bağlı ombudsman Konstitusiya Məhkəməsinə sorğu verə bilər. Bu, vətəndaşın Konstitusiya Məhkəməsinə fərdi şikayət hüququndan fərqli yoldur; onun şərtlərini Konstitusiya Məhkəməsinə şikayət yazısında izah etmişik. Ombudsman hər il fəaliyyəti və insan hüquqlarının vəziyyəti barədə Milli Məclisə məruzə təqdim edir. «İnformasiya əldə etmək haqqında» Qanuna əməl olunmasına nəzarət də ona həvalə edilib.

Tez-tez verilən suallar

Ombudsmana şikayət ödənişlidirmi?

Xeyr, ombudsmana şikayət üçün rüsum ödənilmir. Şikayətdə adınızı və ünvanınızı göstərin, pozuntunu təsdiq edən sənədlərin surətini əlavə edin.

Məhkəmə qərarından ombudsmana şikayət etmək olarmı?

Ombudsman məhkəmə qərarını ləğv edə və ya dəyişə bilməz, məhkəmədə baxılan işin mahiyyətinə də müdaxilə etmir. Qərardan narazısınızsa, apellyasiya və ya kassasiya şikayəti verməlisiniz.

Ombudsmanın tövsiyəsinə əməl etmək məcburidirmi?

Tövsiyəni alan orqan ona baxmağa və nəticəni ombudsmana bildirməyə borcludur. Tövsiyə məhkəmə qərarı kimi məcburi icra qaydasında yerinə yetirilmir, amma ona məhəl qoyulmaması ombudsmanın səlahiyyətli orqanlara müraciəti ilə nəticələnə bilər.