İmperativ və dispozitiv norma: hüquqi tənzimləmənin metodları

İşəgötürən Rəşad yeni işçi ilə müqavilə bağlayır və oraya 6 aylıq sınaq müddəti yazır, işçi də etiraz etmədən imzalayır. Tərəflər razılaşıb, deməli, şərt qüvvədədir? Xeyr, çünki sınaq müddəti barədə qayda imperativdir və razılaşma ilə dəyişdirilə bilməz. Başqa qaydalar isə məhz tərəflər başqa cür razılaşmayanda işə düşür — imperativ və dispozitiv norma arasındakı fərq də buradadır.

İmperativ norma: razılaşma ilə dəyişdirilməyən qayda

İmperativ norma davranış qaydasını birmənalı müəyyən edir və tərəflərə seçim saxlamır. Mətndə onu «qadağandır», «ola bilməz», «məcburidir», «yalnız» kimi sözlərdən tanımaq olar. Normanın strukturunda bu, dispozisiyanın xarakteridir; hipoteza, dispozisiya və sanksiya haqqında hüquq normasının strukturu yazısında ətraflı danışmışıq.

Əmək hüququ imperativ normalarla zəngindir. Normal iş vaxtı həftədə 40 saatdan çox ola bilməz, sınaq müddəti 3 aydan çox ola bilməz, ailə, əmək və kommersiya mübahisələrində məhkəməyə müraciətdən əvvəl ilkin mediasiya sessiyasında iştirak məcburidir. Rəşadın müqaviləsinə qayıdaq: orada 6 aylıq sınaq və həftədə 48 saat iş yazılıb. İşçinin imzası bu şərtləri qanuniləşdirmir — onların yerinə qanunun qaydası tətbiq olunur: sınaq ən çoxu 3 ay, iş vaxtı isə həftədə 40 saatdır.

Mülki hüquqda imperativ normaya zidd əqdin nəticəsi daha sərtdir: belə əqd əhəmiyyətsiz ola bilər, yəni heç bir hüquqi nəticə yaratmır. Bunun mübahisə edilə bilən əqddən fərqini əhəmiyyətsiz və mübahisə edilə bilən əqd yazısında izah etmişik.

Birtərəfli imperativ normalar

Əmək qanunvericiliyində bir çox norma minimum təminat kimi qurulub: tərəflər işçinin vəziyyətini yaxşılaşdıra bilər, pisləşdirə bilməz. Əsas məzuniyyət ən azı 21 təqvim günüdür — müqavilədə 28 gün yazmaq olar, 18 gün isə yox. Minimum aylıq əməkhaqqı 400 manatdır — işçiyə 900 manat vermək olar, 350 manat yox. Belə normalar bir istiqamətdə imperativdir.

Dispozitiv norma: razılaşma olmayanda işə düşən qayda

Dispozitiv norma «ehtiyat qayda» rolunu oynayır. Tərəflər məsələni öz razılaşması ilə həll edibsə, onların qaydası tətbiq olunur; susublarsa, qanun boşluğu doldurur. Mətndə bu, çox vaxt «müqavilədə başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa» və ya «tərəflərin razılaşması ilə başqa qayda müəyyən edilməyibsə» ifadəsi ilə görünür. Mülki Məcəllədə belə normalar çoxdur, çünki mülki dövriyyə iştirakçıların iradə azadlığına söykənir.

Tural ilə Səbinə 1200 manatlıq mebel alqı-satqısı müqaviləsində çatdırılma vaxtını yazmayıblar. Mübahisə yarandıqda məsələni qanunun ehtiyat qaydası həll edəcək. Tərəflər «10 gün ərzində» yazsaydılar, məhz onların razılaşması tətbiq olunardı və qanunun qaydası kənarda qalardı.

Bir normanın içində hər iki element ola bilər. Valideynin uşağı saxlamaq vəzifəsi imperativdir, ondan imtina etmək olmaz. Amma vəsaitin necə və hansı məbləğdə ödənilməsini valideynlər razılaşma ilə həll edə bilər; razılaşma yoxdursa, Ailə Məcəlləsinin 76-cı maddəsinə görə məhkəmə bir uşağa qazancın 1/4-ni, iki uşağa 1/3-ni, üç və daha çox uşağa 1/2-ni tutur.

İmperativ və dispozitiv norma: müqayisə cədvəli

Hüquqi tənzimləmənin metodları

İmperativ metod hakimiyyət və tabeçilik münasibətinə əsaslanır: bir tərəf, adətən dövlət orqanı, digərinə məcburi göstəriş verir, tərəflər bərabər deyil. Vergi orqanı ilə vergi ödəyicisi, polis ilə inzibati xəta törətmiş şəxs arasındakı münasibət belədir. Dispozitiv metod isə hüquqi bərabərlik və iradə muxtariyyəti üzərində qurulur: tərəflər münasibətə öz istəkləri ilə girir və şərtləri özləri müəyyən edir.

Bununla bağlı iki ümumi rejim də fərqləndirilir. Fərdlər üçün «qanunla qadağan olunmayan hər şeyə icazə var» prinsipi, dövlət orqanları üçün isə «yalnız qanunla icazə veriləni etmək olar» prinsipi işləyir. Normaların tövsiyə edici və həvəsləndirici növləri də var, amma imtahanda əsas bölgü imperativ və dispozitiv normalar arasındadır.

Metodla normanın növü eyni şey deyil. Mülki hüququn metodu dispozitivdir, amma daşınmaz əmlaka hüquqların dövlət qeydiyyatı tələbi kimi imperativ normalar orada da var. Cinayət prosesi imperativ metodla işləyir, lakin xüsusi ittiham işlərində, məsələn, təhqir və böhtan işlərində icraatın taleyi zərərçəkmişin iradəsindən asılıdır: barışıq icraata xitam verir. Bu dispozitiv elementi xüsusi, ictimai-xüsusi və ictimai ittiham yazısında təhlil etmişik. İnzibati hüquqda da oxşar hal var: döymə üzrə icraat zərərçəkmişin ərizəsi ilə başlanır və tərəflər barışdıqda xitam verilir.

Tez-tez verilən suallar

Normanın imperativ və ya dispozitiv olduğunu necə müəyyən etmək olar?

Əvvəlcə mətnə baxın: «başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa» ifadəsi dispozitivliyə, «ola bilməz», «qadağandır» isə imperativliyə işarədir. Mətn susursa, normanın məqsədini qiymətləndirin: zəif tərəfi və ya ictimai maraqları qoruyan norma adətən imperativdir.

Əmək müqaviləsində qanundan pis şərt yazılıbsa, nə etməli?

Həmin şərt tətbiq edilmir, onun yerinə qanunun qaydası işləyir. İşəgötürən buna əməl etmirsə, Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinə şikayət etmək və ya ilkin mediasiyadan keçdikdən sonra məhkəməyə müraciət etmək olar.

Valideynlər aliment barədə istədikləri kimi razılaşa bilərmi?

Ödənişin üsulu və məbləği barədə razılaşa bilərlər. Uşağın saxlanması vəzifəsindən imtina barədə razılaşma isə hüquqi qüvvəyə malik deyil, çünki bu vəzifə imperativ normaya əsaslanır.