Xüsusi, ictimai-xüsusi və ictimai ittiham: fərqlər və barışığın rolu

Günay qonşusunun ev qrupunda onu təhqir etdiyini görür və polisə gedir, orada isə ona «bu, xüsusi ittiham işidir, məhkəməyə müraciət edin» deyirlər. Başqa bir ailədə zərərçəkmiş təqsirkarı bağışlayır, pulunu da geri alır, amma iş yenə məhkəməyə gedir. Hər iki vəziyyətin açarı ittihamın növündədir: xüsusi ittiham, ictimai-xüsusi və ictimai ittiham iş başlayanda da, barışıq olanda da fərqli nəticə verir.

Bölgü nəyə əsaslanır: iki sual

Cinayət-Prosessual Məcəllənin 37-ci maddəsi ittihamı üç növə bölür: xüsusi, ictimai-xüsusi və ictimai. Növü nə zərərçəkmiş, nə də müstəntiq seçir — onu qanun müəyyən edir və bu, törədilən əməlin Cinayət Məcəlləsinin hansı maddəsi ilə tövsif olunmasından asılıdır.

Hər hansı işin növünü tapmaq üçün iki sual vermək kifayətdir. Birincisi: iş zərərçəkmişin şikayəti olmadan başlana bilərmi? İkincisi: tərəflər barışsa, icraata xitam verilirmi? Xüsusi ittihamda hər iki suala cavab zərərçəkmişin xeyrinədir, ictimai-xüsusidə yalnız birinci suala, ictimai ittihamda isə heç birinə.

Xüsusi ittiham: iş zərərçəkmişin əlindədir

Xüsusi ittiham işində zərərçəkmiş şikayətini polisə yox, birbaşa məhkəməyə verir və prosesdə xüsusi ittihamçı olur. İttihamı prokuror deyil, o özü müdafiə edir: sübut təqdim edir, şahid çağırılmasını xahiş edir, mövqeyini məhkəmədə əsaslandırır. Ən tanınmış nümunələr böhtan (CM 147) və təhqirdir (CM 148). Tam siyahı CPM-in 37-ci maddəsindədir, onu e-qanun.az-da Məcəllənin qüvvədə olan mətnindən yoxlayın.

Bu işlərdə barışıq icraata xitam üçün kifayətdir və məhkəmənin mülahizəsindən asılı deyil. Dövlət burada öz maraqlarını zərərçəkmişin iradəsindən üstün tutmur. Ancaq xüsusi ittihamçının da vəzifəsi var: o, üzrsüz səbəbdən iclaslara təkrar gəlmirsə, bu da icraata xitam əsası ola bilər. Təfərrüat şikayətçi məhkəmə iclasına gəlmədikdə yazısındadır.

İctimai-xüsusi ittiham: başlanğıc şikayətdən, davamı dövlətdən

İctimai-xüsusi ittiham işi zərərçəkmişin şikayəti olmadan başlana bilməz. Lakin şikayət verildikdən və iş başlandıqdan sonra təqibi dövlət aparır: araşdırmanı cinayət təqibi orqanı keçirir, məhkəmədə ittihamı prokuror müdafiə edir. Zərərçəkmiş sonradan fikrini dəyişib barışsa belə, bu, icraata özü-özlüyündə xitam vermir.

Bu modelin məntiqi sadədir. Bəzi əməllər insanın şəxsi həyatına elə toxunur ki, işin açılıb-açılmaması barədə qərarı zərərçəkmişin özünə buraxmaq ədalətli sayılır. Amma iş bir dəfə başladısa, əməlin ictimai təhlükəliliyi ön plana keçir. Hansı cinayətlərin bu qrupa aid olduğu da CPM-in 37-ci maddəsində sadalanıb.

Qanun istisna da nəzərdə tutur: zərərçəkmiş asılı və ya köməksiz vəziyyətdədirsə, öz hüquqlarını müstəqil müdafiə edə bilmirsə, prokuror xüsusi və ictimai-xüsusi ittiham işləri üzrə şikayət olmadan da təqibə başlaya bilər. İmtahana hazırlaşırsınızsa, bu istisnanın dəqiq şərtlərini e-qanun.az-da CPM-in mətnindən oxuyun.

İctimai ittiham: barışıq işi avtomatik bitirmir

Cinayətlərin əksəriyyəti ictimai ittiham qaydasında təqib olunur. Cinayət təqibi orqanı cinayət haqqında məlumat alan kimi zərərçəkmişin istəyindən asılı olmayaraq hərəkətə keçir. Zərərçəkmiş şikayət etməsə, sonradan bağışlasa və ya zərəri tam alsa da, iş davam edir.

Barışıq burada əhəmiyyətsiz deyil, sadəcə başqa rolda çıxış edir. Cinayət Məcəlləsinin 73-cü maddəsinə görə cinayəti ilk dəfə törətmiş, zərərçəkmişlə barışmış və zərəri ödəmiş şəxs qanunda göstərilən kateqoriyalı cinayətlərə görə məsuliyyətdən azad edilə bilər. Bu, məhkəmənin və ya təqib orqanının vəzifəsi deyil, hüququdur. Şərtləri zərərçəkmişlə barışığa görə məsuliyyətdən azadetmə yazısında ayrıca izah etmişik. İqtisadi fəaliyyət sahəsindəki bəzi cinayətlərdə isə barışıq və ziyanın tam ödənilməsi ilə yanaşı, ziyanın iki misli miqdarında büdcəyə ödəniş də tələb olunur.

Azadetmə şərtləri yoxdursa, barışıq və zərərin könüllü ödənilməsi cəzanı yüngülləşdirən hal kimi nəzərə alınır.

Üç növün müqayisəsi

İki həyat nümunəsi

Xüsusi ittiham. Nigar keçmiş iş yoldaşının sosial şəbəkədə onu təhqir etdiyini sübut edən skrinşotlarla birbaşa rayon məhkəməsinə şikayət verir. İkinci iclasda şəxs üzr istəyir, paylaşımları silir və Nigara 300 manat ödəyir. Nigar barışıq barədə ərizə verir və məhkəmə icraata xitam verir. Bundan sonra eyni əmələ görə yenidən şikayət vermək mümkün olmayacaq.

İctimai ittiham. Elçinin əməli ictimai ittiham qaydasında təqib olunan cinayət kimi tövsif edilib, vurulan ziyan 900 manatdır. Elçin pulu tam qaytarır, zərərçəkmiş isə «iddiam yoxdur» ərizəsi yazır. Buna baxmayaraq, iş öz-özünə bağlanmır. Elçin cinayəti ilk dəfə törədibsə və əməl 73-cü maddədə göstərilən kateqoriyaya düşürsə, məsuliyyətdən azad edilə bilər. Əks halda barışıq yalnız cəzanın yüngülləşdirilməsinə təsir edəcək.

Tez-tez verilən suallar

Təhqirə görə şikayəti polisə vermək olarmı?

Təhqir (CM 148) xüsusi ittiham qaydasında təqib olunur, ona görə şikayət birbaşa məhkəməyə verilir. Şikayətə sübutları, məsələn, paylaşımın skrinşotlarını və şahidlərin məlumatlarını əlavə edin.

Barışdıqdan sonra yenidən şikayət vermək olarmı?

Xeyr. Barışıq əsasında icraata xitam verildikdən sonra eyni əmələ görə təkrar təqib mümkün deyil. Ona görə barışıq ərizəsini imzalamazdan əvvəl bütün şərtlərin, o cümlədən ödənişin yerinə yetirildiyinə əmin olun.

Zərərçəkmiş barışmasa, CM 73 tətbiq oluna bilərmi?

Xeyr. 73-cü maddə məhz zərərçəkmişlə barışığa əsaslanır. Zərər ödənilsə belə, barışıq yoxdursa, bu əsasla azadetmə mümkün deyil.

İttihamın növü işin gedişində dəyişə bilərmi?

Növ əməlin tövsifindən asılıdır. Əməl başqa maddə ilə yenidən tövsif olunarsa, ittihamın növü də dəyişə bilər: məsələn, xüsusi ittiham işi daha ağır ictimai ittiham cinayətinə çevrilərsə. Belə işlərin məhkəməyədək mərhələdə necə aparıldığını sadələşdirilmiş icraat ilə cinayət işinin fərqi yazısında izah etmişik.