Şərti məhkum etmə ilə cəzadan şərti olaraq vaxtından əvvəl azad etmənin fərqi

Hakim hökmü oxuyur: «2 il azadlıqdan məhrum etmə», ardınca «şərti» sözü gəlir və şəxs zaldan evinə gedir. Başqa bir ailədə isə məhkum cəzasının xeyli hissəsini çəkəndən sonra məhkəmənin qərarı ilə vaxtından əvvəl evə qayıdır. Hər iki halda «şərti» sözü keçir, amma şərti məhkum etmə ilə cəzadan şərti olaraq vaxtından əvvəl azad etmə ayrı institutlardır və imtahanlarda ən çox qarışdırılan cütlərdəndir.

Şərti məhkum etmə: cəza təyin olunur, amma icra edilmir

Cinayət Məcəlləsinin 70-ci maddəsinə görə məhkəmə cəza təyin edərkən belə qənaətə gələ bilər ki, məhkum cəzanı çəkmədən də islah oluna bilər. Bu halda hökmdə cəzanın növü və müddəti yazılır, amma cəza şərti tətbiq edilir. Şəxs cəzaçəkmə müəssisəsinə göndərilmir: işləyir, oxuyur, ailəsi ilə yaşayır.

Bu imkan hər cəzaya şamil edilmir. Qanun onu yalnız 70-ci maddədə sadalanan cəza növləri, o cümlədən azadlıqdan məhrum etmə üçün nəzərdə tutur. Hökmdə məhkəmə sınaq müddəti müəyyən edir və şəxsin üzərinə vəzifələr qoya bilər: nəzarət orqanını xəbərdar etmədən yaşayış və ya iş yerini dəyişməmək, müəyyən yerlərə getməmək, müalicə kursu keçmək və s. Sınaq müddətinin qanuni hədlərini e-qanun.az-da 70-ci maddənin mətnindən yoxlayın, bu dövrdəki qadağaları isə şərti məhkumluqda sınaq müddəti yazısında ətraflı izah etmişik.

Rəşad ilk dəfə az ağır cinayət törədib, zərərçəkmişin ziyanını ödəyib, işi və iki azyaşlı övladı var. Məhkəmə ona 2 il azadlıqdan məhrum etmə cəzası təyin edir, cəzanı şərti tətbiq edir və 2 il sınaq müddəti qoyur. Rəşad bir gün də olsun cəzaçəkmə müəssisəsində qalmır. Sınaq müddəti qüsursuz keçsə, təyin edilmiş cəza heç vaxt icra olunmayacaq.

Şərti vaxtından əvvəl azad etmə: cəzanın bir hissəsi artıq çəkilib

76-cı maddə tamam başqa mərhələyə aiddir. Hökm artıq icra olunur, şəxs cəzasını çəkir. Məhkəmə belə qənaətə gəlsə ki, islah olunmaq üçün cəzanı sona qədər çəkməyə ehtiyac yoxdur, məhkumu qalan hissədən şərti azad edə bilər.

Bunun üçün iki şərt birlikdə olmalıdır:

1. Formal şərt. Məhkum cəzanın qanunla müəyyən edilmiş hissəsini faktiki çəkməlidir. Bu hissə cinayətin kateqoriyasından asılıdır: cinayət nə qədər ağırdırsa, çəkilməli olan pay da o qədər böyükdür. Dəqiq nisbətləri 76-cı maddənin mətnindən yoxlayın.
2. Maddi şərt. Məhkəmə məhkumun davranışına, işə münasibətinə, aldığı tənbeh və həvəsləndirmələrə, cinayətlə vurulmuş ziyanı ödəyib-ödəmədiyinə baxaraq onun islah olunduğu qənaətinə gəlməlidir.

Məsələyə məhkumun və ya vəkilinin vəsatəti, yaxud cəzaçəkmə müəssisəsinin təqdimatı əsasında məhkəmə baxır və müəssisənin rəyini, xasiyyətnaməni nəzərə alır. Azad edilən şəxs cəzanın çəkilməmiş hissəsi ərzində nəzarət altında qalır, məhkəmə onun üzərinə də vəzifələr qoya bilər.

Kamran az ağır cinayətə görə 4 il azadlıqdan məhrum edilib. 3 il çəkəndən sonra vəkili vəsatət verir: Kamran müəssisədə işləyib, tənbeh almayıb, zərərçəkmişə ziyanı ödəyib. Məhkəmə onu şərti olaraq vaxtından əvvəl azad edir. Qalan 1 il ərzində Kamran şərtlə bağlıdır.

Müqayisə cədvəli: 7 meyar

Şərt pozulanda nə olur?

Hər iki institutda azadlıq şəxsin davranışından asılıdır. Nəticələr isə fərqlidir, çünki birində cəza ümumiyyətlə icra olunmayıb, digərində yarımçıq qalıb.

Şərti məhkum edilmiş şəxs üzərinə qoyulmuş vəzifələrdən yayınır və ya ictimai qaydanı pozursa, məhkəmə nəzarət orqanının təqdimatı ilə sınaq müddətini uzada bilər. Pozuntular sistematik xarakter alırsa, məhkəmə şərti məhkum etməni ləğv edib hökmlə təyin olunmuş cəzanın real icrasına qərar verə bilər. Rəşadın şərti məhkumluğu belə səbəblə ləğv edilsə, o, 2 ili tam çəkməli olacaq.

Şərti vaxtından əvvəl azad edilmiş şəxs ictimai qaydanı pozub inzibati tənbeh alırsa və ya məhkəmənin qoyduğu vəzifələrdən qəsdən yayınırsa, məhkəmə azadetməni ləğv edib cəzanın çəkilməmiş hissəsinin icrasına qərar verə bilər. Kamranın köhnə hökm üzrə riski çəkilməmiş 1 illə məhdudlaşır.

Hər iki halda yeni cinayət ən ciddi pozuntudur. Məhkəmə yeni əməlin xarakterinə görə şərtin taleyini həll edir, ləğv etdikdə isə cəzanı hökmlərin məcmusu qaydasında təyin edir: əvvəlki cəzanın icra olunmamış hissəsi yeni cəzaya tam və ya qismən əlavə edilir.

Məhkumluq: hər iki halda şəxs məhkum sayılır

Geniş yayılmış yanlış təsəvvürə görə şərti cəza alanın məhkumluğu olmur. Əslində şərti məhkum etmə də ittiham hökmüdür: şəxs məhkum sayılır və bu, məhkumluq haqqında arayışda əks olunur. Qanuna görə şərti məhkum edilmiş şəxsin məhkumluğu sınaq müddəti bitdikdə ödənilmiş sayılır.

Şərti vaxtından əvvəl azad edilən şəxsin məhkumluğu isə azadlığa çıxdığı gün götürülmür. O, qanunda cinayətin kateqoriyasına görə müəyyən edilmiş müddət keçdikdən sonra ödənilir. Bu müddətlərin necə hesablandığını məhkumluğun ödənilməsi və götürülməsi yazısında izah etmişik.

Hər iki institutu cinayət məsuliyyətindən azad etmə ilə də qarışdırmaq olmaz. Məsələn, zərərçəkmişlə barışığa görə məsuliyyətdən azad edilən şəxs barəsində ittiham hökmü çıxarılmır və onun məhkumluğu yaranmır.

Tez-tez verilən suallar

Şərti məhkum edilmiş şəxs işləyə bilərmi?

Bəli. Şərti məhkum etmə şəxsi cəmiyyətdən təcrid etmir: o, işləyir, oxuyur, ailəsi ilə yaşayır. Sadəcə məhkəmənin qoyduğu vəzifələrə əməl etməli və nəzarət orqanının çağırışlarına gəlməlidir.

Vaxtından əvvəl azadetmə vəsatəti rədd edilsə, nə etmək olar?

Məhkəmənin rədd qərarından yuxarı instansiyaya şikayət vermək olar. Məhkum sonradan yeni müsbət hallarla, məsələn, ziyanı tam ödədikdən və ya tənbehi götürüldükdən sonra təkrar vəsatət də verə bilər; təkrar müraciətin qaydasını qanunun mətnindən yoxlayın.

Vaxtından əvvəl azad etmə ilə cəzanın yüngül cəza ilə əvəzi eyni şeydirmi?

Xeyr. Şərti vaxtından əvvəl azad edilən şəxs tam azadlığa çıxır, sadəcə qalan müddət ərzində şərtlə bağlıdır. Cəzanın çəkilməmiş hissəsinin daha yüngül cəza növü ilə əvəz edilməsi isə ayrıca institutdur: şəxs yeni, daha yüngül cəzanı çəkməyə davam edir.