Məhkumluğun ödənilməsi və götürülməsi: «təmiz arayış» nə vaxt mümkündür

İşə qəbulda «məhkumluq haqqında arayış» istəyirlər, sizin isə illər əvvəl cinayət işiniz olub. Cəzanı çoxdan çəkmisiniz, amma arayışda nə yazılacağını bilmirsiniz. Cavab məhkumluğun ödənilməsi və götürülməsi qaydalarından asılıdır.

Məhkumluq nədir və nə qədər davam edir?

Məhkumluq təqsirli hökmlə cəza təyin olunmuş şəxsin hüquqi vəziyyətidir. O, hökmün qanuni qüvvəyə mindiyi gündən başlayır və ödənilənədək və ya götürülənədək davam edir. Yəni cəzanı çəkib azadlığa çıxmaq hələ məhkumluğun bitməsi demək deyil.

Qüvvədə olan məhkumluğun konkret nəticələri var. Yeni cinayət törədildikdə residiv yaranır və cəza ağırlaşır. Zərərçəkmişlə barışığa görə məsuliyyətdən azad olunmaq imkanı bağlanır, çünki orada cinayətin ilk dəfə törədilməsi şərtdir — bu barədə zərərçəkmişlə barışıq yazısında danışmışıq. Dövlət qulluğu kimi bəzi vəzifələrə qəbul da mümkün olmur.

Bəzi hallarda məhkumluq heç yaranmır. Bəraət hökmü çıxarıldıqda, cinayət təqibinə xitam verildikdə və ya şəxs cinayət məsuliyyətindən azad edildikdə təqsirli hökm olmadığı üçün məhkumluqdan danışmaq olmaz.

Ödənilmə müddətləri: məhkumluq nə vaxt öz-özünə bitir?

Ödənilmə avtomatikdir: müddət bitən kimi məhkumluq qanunun gücü ilə aradan qalxır, heç bir ərizə və qərar tələb olunmur. Müddət cinayətin kateqoriyasından və cəzanın növündən asılıdır.

Şərti məhkumluqda məntiq fərqlidir: cəza çəkilmədiyi üçün müddət sınaq dövrünün bitməsi ilə bağlanır. Sınaq müddətində hansı davranışın bu nəticəni pozduğunu şərti məhkumluq yazısında ətraflı izah etmişik. Ağır və xüsusilə ağır cinayətlər, həmçinin cərimə və ictimai işlər kimi cəzalar üzrə dəqiq müddətləri e-qanun.az-da Cinayət Məcəlləsinin 83-cü maddəsindən yoxlayın.

Müddət necə hesablanır?

Ən çox səhv buradadır. Ödənilmə müddəti hökm günündən yox, cəzanın çəkilib qurtardığı gündən başlayır. Cəzanı çəkməkdən vaxtından əvvəl azad edilmiş şəxsdə isə müddət, bir qayda olaraq, faktiki azad olunduğu gündən hesablanır.

Ödənilmə müddəti bitməmiş yeni cinayət törədilərsə, köhnə məhkumluq ödənilmir və residivin müəyyən edilməsində nəzərə alınır. Belə halda hər iki məhkumluq üzrə müddətlərin sonrakı hesablanması qaydası CM 83-də ayrıca verilib.

Məhkumluğun vaxtından əvvəl götürülməsi

Ödənilmə müddətini gözləmək istəmirsinizsə, məhkəmə yolu var. Cəzanı çəkdikdən sonra nümunəvi davranışı ilə fərqlənən şəxsin vəsatəti əsasında məhkəmə məhkumluğu müddət bitmədən götürə bilər. Bu, məhkəmənin hüququdur, vəzifəsi deyil, ona görə vəsatəti ciddi sübutlarla dəstəkləmək lazımdır.

1. Cəzanın çəkilib qurtardığını göstərən sənədi (azad olunma arayışını) hazırlayın.
2. İş yerindən xasiyyətnamə və yaşayış yerindən müsbət arayış alın.
3. Zərərin ödənildiyini təsdiq edən qəbz və ya bank sənədlərini əlavə edin.
4. Məhkumluğun sizə konkret nədə mane olduğunu göstərin: iş təklifi, müsabiqə elanı, viza tələbi.
5. Vəsatəti birinci instansiya məhkəməsinə verin və iclasda şəxsən iştirak edin.

Məhkəmə adətən azadlıqdan sonra keçən vaxtın uzunluğuna, stabil işə, yeni inzibati xətaların olmamasına və zərərin ödənilməsinə baxır. Qısa müddət keçibsə və davranış barədə sübut azdırsa, rədd cavabı ehtimalı yüksəkdir.

İki həyat nümunəsi

Samir: müddət öz-özünə bitdi. Samir az ağır cinayətə görə 2 il 6 ay azadlıqdan məhrum edilib və cəzanı 15 mart 2024-də çəkib qurtarıb. 2 illik müddət 15 mart 2026-da başa çatıb və həmin gündən o, məhkumluğu olmayan sayılır. 2026-cı ilin sentyabrında işə qəbul üçün arayış sifariş edəndə nə ərizəyə, nə də məhkəmə qərarına ehtiyac olub.

Rəşad: məhkəmə yolu. Rəşad ağır cinayətə görə 5 il azadlıqdan məhrum edilib. Azadlığa çıxandan sonra 3 il eyni müəssisədə işləyib, zərərçəkmişə qalan 4 000 manatı ödəyib və bir dəfə də inzibati məsuliyyətə cəlb olunmayıb. Ödənilmə müddəti hələ bitməyib, amma xaricdə iş təklifi alıb və viza üçün məhkumluğun olmaması tələb olunub. Rəşad xasiyyətnamə, ödəniş qəbzləri və iş təklifi ilə vəsatət verib, məhkəmə məhkumluğu vaxtından əvvəl götürüb.

«Təmiz arayış» necə alınır və nəyi göstərir?

Məhkumluq haqqında arayış Daxili İşlər Nazirliyinin məlumatları əsasında verilir. Onu ASAN xidmət mərkəzlərində və ya e-gov.az portalı vasitəsilə sifariş etmək olar; haqq və hazırlanma müddəti barədə cari məlumatı həmin xidmətlərin saytında yoxlayın.

Ödənilmiş və ya götürülmüş məhkumluq arayışda qüvvədə olan məhkumluq kimi əks olunmamalıdır. Müddət bitdiyi halda arayışda məhkumluq görünürsə, azad olunma sənədi ilə DİN-ə yazılı müraciət edin və məlumatın düzəldilməsini tələb edin. Cavab qanunsuzdursa, onu məhkəmədə mübahisələndirmək olar.

Ümumi qayda budur: ödənilmiş və ya götürülmüş məhkumluq heç bir hüquqi nəticə doğurmur. Bununla belə, hüquq-mühafizə orqanları kimi bəzi sahələrdə qəbul qaydaları namizədin keçmişini daha geniş yoxlayır. Belə vəzifəyə müraciət edəcəksinizsə, həmin qurumun qanunundakı tələbləri ayrıca oxuyun.

Tez-tez verilən suallar

Məhkumluğun ödənilməsi üçün ərizə vermək lazımdırmı?

Xeyr, ödənilmə qanunun gücü ilə, müddət bitən kimi baş verir. Ərizə yalnız müddət bitmədən məhkumluğu götürtmək istəyirsinizsə lazımdır.

Cinayət cəzası kimi cərimə məhkumluq yaradırmı?

Bəli, cərimə də təqsirli hökmlə təyin olunan cinayət cəzasıdır və məhkumluq yaradır; onun ödənilmə müddəti CM 83-də ayrıca göstərilib. İnzibati cərimə isə məhkumluq yaratmır.

Ödənilmiş məhkumluğu anketdə göstərməliyəmmi?

Hüquqi baxımdan belə şəxs məhkumluğu olmayan sayılır, ona görə «məhkumluğunuz varmı?» sualına «yoxdur» cavabı düzgündür. Anket keçmişdəki cinayət təqibi barədə ayrıca soruşursa, həqiqəti yazın, çünki yanlış məlumat yeni problem yarada bilər.

Əfv fərmanı məhkumluğu götürürmü?

Əfv fərmanında və ya amnistiya aktında nəzərdə tutulubsa, bəli. Bu iki aktın fərqini amnistiya ilə əfvin fərqi yazısında izah etmişik.