İqtisadi cinayətlərdə məsuliyyətdən azadolma: ziyanın ödənilməsi və iki misli ödəniş

Şirkətinizlə bağlı cinayət işi başlanıb, ekspert rəyində vurulan ziyan manatına qədər hesablanıb. Müdafiəçi deyir ki, iş hökmsüz də bağlana bilər, amma bunun üçün bir yox, iki ayrı ödəniş lazım gələcək. İqtisadi cinayətlərdə məsuliyyətdən azadolma məhz bu hesab üzərində qurulub.

Bu qayda nədir və kimə şamil olunur?

Cinayət Məcəlləsində iqtisadi fəaliyyət sahəsindəki cinayətlər ayrıca fəsildə toplanıb: qanunsuz sahibkarlıq, vergi ödəməkdən yayınma, qaçaqmalçılıq və başqa əməllər. Onların bir qismi üçün Məcəllə ayrıca maddə ilə xüsusi azadolma yolu açıb. Məntiq sadədir: bu işlərdə dövlət adamı həbsxanaya göndərməkdən çox, ziyanın bərpasında və büdcəyə daxil olacaq əlavə vəsaitdə maraqlıdır.

Qayda fəsildəki bütün maddələrə aid deyil, yalnız qanunda konkret sadalanan cinayətlərə şamil olunur. Ona görə ilk iş ittiham olunduğunuz maddənin həmin siyahıda olub-olmadığını e-qanun.az-da, Cinayət Məcəlləsinin məsuliyyətdən azad etməyə dair fəslində yoxlamaqdır. Vergi ödəməkdən yayınmanın öz incəlikləri var, onları vergidən yayınma və azadolma yazısında ayrıca izah etmişik.

Üç şərt və hesablama

Azadolma üçün üç şərt eyni vaxtda yerinə yetirilməlidir:

1. Zərərçəkmişlə barışıq. Könüllü olmalı və müstəntiq və ya hakim qarşısında təsdiqlənməlidir.
2. Ziyanın tam ödənilməsi. İş materiallarında müəyyən edilmiş məbləğ qədər, hissə-hissə yox, bütövlükdə.
3. Büdcəyə ödəniş. Vurulan ziyanın iki misli məbləğində.

Bu qaydanı adi barışıqdan ayıran üçüncü şərtdir. Ziyanı ödəmək sadəcə alınanı geri qaytarmaqdır, iki misli ödəniş isə əməlin dövlət qarşısındakı «qiyməti»dir. Nəticədə təqsirləndirilən şəxs ziyanın üç misli qədər vəsait xərcləyir.

Hesablamanın bazası sizin fikrinizdəki rəqəm deyil, ekspert rəyində, təftiş aktında və ittiham sənədində müəyyən edilmiş ziyandır. Məbləğlə razı deyilsinizsə, bunu ödənişdən əvvəl, təkrar və ya əlavə ekspertiza tələb etməklə mübahisələndirin. Pulu ödədikdən sonra rəqəmə etiraz etmək həm çətin, həm də çox vaxt mənasız olur.

Ümumi barışıq qaydasından nə ilə fərqlənir?

Cinayət Məcəlləsinin 73-cü maddəsi də barışığa və zərərin ödənilməsinə görə azadolmanı nəzərdə tutur, amma yalnız böyük ictimai təhlükə törətməyən və az ağır cinayətlər üçün. Onun şərtlərini zərərçəkmişlə barışıq qaydası yazısında açmışıq. İqtisadi cinayətlər üzrə xüsusi qayda isə konkret maddələrin siyahısına bağlıdır və üstəlik əlavə maliyyə yükü qoyur.

Oxşar məntiq inzibati hüquqda da var. 2 sentyabr 2026-dan xarici iqtisadi fəaliyyətdən əldə etdiyi valyutanı ölkəyə qaytarmayan şəxs icraat zamanı, məhkəmə qərarınadək valyutanı qaytarsa, inzibati məsuliyyətdən azad edilir — təfərrüatı valyutanın qaytarılmaması üzrə azadolma yazısındadır. Hər iki sahədə dövlətin mesajı eynidir: ziyanı bərpa et, sanksiyadan qurtul.

Addım-addım: azadolmaya necə gedilir

1. İttiham olunduğunuz maddənin və onun hissəsinin xüsusi qaydanın siyahısında olduğunu rəsmi mətnlə yoxlayın.
2. Ziyanın məbləğini iş materiallarından dəqiqləşdirin; mübahisə varsa, əvvəlcə ekspertiza vəsatəti verin.
3. Zərərçəkmişlə danışın, ziyanı tam ödəyin və ondan barışıq ərizəsi alın.
4. İki misli məbləği büdcəyə köçürün. Ödəniş rekvizitlərini müstəntiqdən, prokurordan və ya məhkəmədən alın, bank sənədinin surətini işə əlavə etdirin.
5. Müdafiəçi vasitəsilə məsuliyyətdən azad edilmə barədə vəsatət verin. Qərarı işin mərhələsindən asılı olaraq cinayət təqibi orqanı və ya məhkəmə qəbul edir.

İki həyat nümunəsi

Fərid: iş hökmsüz bağlandı. Fərid kiçik ticarət şirkətinin direktorudur və iqtisadi fəaliyyət sahəsindəki cinayətdə ittiham olunur; maddə xüsusi qaydanın siyahısındadır. Ekspert rəyinə görə başqa bir şirkətə 12 000 manat ziyan dəyib. Fərid 12 000 manatı zərərçəkmiş şirkətə köçürüb, barışıq ərizəsi alıb və büdcəyə 24 000 manat ödəyib. Cəmi 36 000 manat xərcləyib, amma məhkum olunmayıb və cinayət təqibinə xitam verilib.

Nigar: şərtlərdən biri çatmadı. Nigar zərərçəkmişə 20 000 manatlıq ziyanı tam ödəyib, barışıq da əldə edib. Lakin büdcəyə düşən 40 000 manatın yalnız 15 000-ni toplaya bilib. Şərtlər tam olmadığından məhkəmə onu məsuliyyətdən azad etməyib, amma barışığı və ödənilən məbləği yüngülləşdirici hal sayıb və cəzanı sanksiyanın aşağı həddində təyin edib.

Tez-tez verilən suallar

Büdcəyə iki misli ödəniş cərimə sayılırmı?

Xeyr. Hökm çıxarılmadığı üçün bu, cəza deyil, məsuliyyətdən azad olunmanın qanuni şərtidir. Şəxs məhkum sayılmır.

Zərərçəkmiş barışmaq istəmirsə, nə olur?

Barışıq şərtlərdən biridir, ona görə bu qayda ilə azadolma mümkün olmur. Buna baxmayaraq, ziyanı ödəyin: könüllü ödəniş məhkəmədə cəzanı yüngülləşdirən hal kimi nəzərə alınacaq.

Ödənişi qohumlar edə bilərmi?

Praktikada ödənişi təqsirləndirilən şəxsin adından ailə üzvləri də edir. Əsas odur ki, bank sənədində kimin adından və hansı iş üzrə ödənildiyi aydın görünsün.

Məhkəmə mərhələsində ödəmək gecdirmi?

Xeyr, azadolma məsələsi həm ibtidai araşdırmada, həm də məhkəmədə həll oluna bilər. Amma erkən ödəniş işin məhkəməyə getmədən bağlanmasına imkan verir və prosesi xeyli qısaldır.