Vergidən yayınma (CM 213): cinayət məsuliyyətinin həddi və azadolma

Vüqarın tikinti şirkətində səyyar vergi yoxlaması başa çatıb: aktda yüz minlərlə manat əlavə vergi, faiz və maliyyə sanksiyası hesablanıb, müfəttiş isə materialların hüquq-mühafizə orqanına göndərilə biləcəyini deyir. Direktorun ilk sualı budur: vergi borcu nə vaxt vergidən yayınma cinayətinə çevrilir və bunun qarşısını almaq mümkündürmü?

Vergi borcu, vergi hüquqpozması və cinayət: sərhəd harada keçir?

Hər vergi borcu cinayət deyil və hər vergi yoxlaması cinayət işi ilə bitmir. Vergi Məcəlləsi ilə Cinayət Məcəlləsi eyni pozuntuya iki fərqli səviyyədə yanaşır: birincidə dövlət pulunu faiz və sanksiya ilə geri alır, ikincidə isə konkret şəxsi cəzalandırır.

Sərhədi iki meyar çəkir: qəsd və məbləğ. Bunlardan biri yoxdursa, söhbət yalnız vergi məsuliyyətindən gedir. Bu məntiq borcu qaytarmamaqla dələduzluq arasındakı sərhədə bənzəyir: orada da borcun özü yox, aldatma niyyəti həlledicidir. Həmin sərhədi mülki mübahisə ilə dələduzluğun fərqi yazısında izah etmişik.

Vergidən yayınma necə törədilir?

Yayınma vergi orqanını aldadaraq vergi öhdəliyini azaltmaq və ya tamamilə gizlətməkdir. Praktikada ən çox rast gəlinən üsullar bunlardır:

• vergi bəyannaməsini və ya hesabatları təqdim etməmək;
• bəyannaməyə təhrif edilmiş məlumat daxil etmək: gəliri azaltmaq, xərcləri şişirtmək;
• vergi orqanında uçota durmadan sahibkarlıq fəaliyyəti göstərmək;
• satışı kassa çeki və qaimə-faktura olmadan aparıb dövriyyəni gizlətmək;
• real olmayan əməliyyatlar üzrə elektron qaimə-fakturalarla xərcləri və ƏDV əvəzləşdirməsini süni artırmaq.

Qeyri-rəsmi maaş ödənişi də geniş yayılmış sxemlərdəndir: işəgötürən gəlir vergisini və sosial ödənişləri gizlədir. Onun işçi və işəgötürən üçün risklərini «zərfdə maaş» haqqında yazıda ayrıca izah etmişik.

Yayınma yalnız qəsdən törədilə bilər. Mühasibin hesablama səhvi, vergi qanununun mübahisəli şərhi və ya yoxlamanın aşkar etdiyi, amma şüurlu aldatma ilə bağlı olmayan fərqlər cinayət deyil, vergi hüquqpozmasıdır. Müdafiənin əsas xətti də çox vaxt budur: məbləğ böyükdür, amma onu qəsdən gizlətmək niyyəti sübut edilməyib.

«Külli miqdar» həddi və məsuliyyət kimə düşür?

Cinayət məsuliyyəti üçün yayınılan verginin məbləği 213-cü maddədə müəyyən edilmiş «külli miqdar» həddini keçməlidir. Maddənin hissələri yayınılan məbləğin həcminə və törədilmə hallarına görə fərqlənir: məbləğ böyüdükcə sanksiya da ağırlaşır. Bu hədlər əvvəllər dəyişdirilib, ona görə köhnə dərsliklərdəki rəqəmlərə yox, e-qanun.az-dakı qüvvədə olan redaksiyaya baxın.

Vergi ödəyicisi fiziki şəxsdirsə, məsuliyyəti özü daşıyır. Şirkət vergidən yayındıqda isə cinayət təqibi, bir qayda olaraq, hesabatların təqdim edilməsinə və verginin ödənilməsinə cavabdeh olan fiziki şəxsə — adətən direktora, bəzən baş mühasibə — qarşı aparılır. Şirkət isə vergini, faizləri və maliyyə sanksiyalarını Vergi Məcəlləsi üzrə ayrıca ödəyir.

Vüqarın şirkəti iki il ərzində faktiki alınmamış tikinti materialları üzrə elektron qaimə-fakturalar qəbul edib, xərcləri və ƏDV əvəzləşdirməsini süni artırıb. Yoxlama bu əməliyyatların real olmadığını müəyyən edir, hesablanmış vergi isə qanundakı həddi keçir. Qaimə-fakturaları təsdiqləyən və hesabatları imzalayan Vüqar olduğu üçün cinayət təqibi ona qarşı başlanır. Göstəriş əsasında sənədləri sistemə daxil edən mühasibin aldatmadan xəbərdar olduğu sübut edilmirsə, o, cinayət məsuliyyəti daşımır.

Vergi yoxlamasından cinayət işinə: proses necə gedir?

Vergi cinayəti işləri adətən vergi yoxlaması ilə başlayır:

1. Vergi orqanı yoxlama aparır və nəticələri aktla rəsmiləşdirir.
2. Vergi ödəyicisi aktla razı deyilsə, Vergi Məcəlləsində göstərilən müddətdə yazılı etiraz verir, sonra qərardan yuxarı vergi orqanına və ya məhkəməyə şikayət edə bilər.
3. Yoxlamanın nəticələrində cinayət əlamətləri görünərsə, materiallar cinayət təqibi orqanına göndərilir.
4. Cinayət işi başlanır, ziyanın məbləğini dəqiqləşdirmək üçün adətən ekspertiza təyin edilir.
5. İş məhkəməyə göndərilir, büdcəyə dəymiş ziyanın ödənilməsi məsələsi isə hökmlə birlikdə həll olunur.

Müdafiə üçün ilk yoxlanılacaq rəqəm ziyanın məbləğidir. Hesablamaya daxil edilmiş faizlər və maliyyə sanksiyaları, ikiqat hesablanmış əməliyyatlar, real olduğu sənədlə sübut edilə bilən xərclər ayrıca təhlil edilməlidir. Düzəlişlərdən sonra məbləğ həddən aşağı düşürsə, əməldə cinayət tərkibi olmur.

Ziyanın ödənilməsi: məsuliyyətdən azadolma yolu

Vergi yayınması işlərində əsas müdafiə strategiyası büdcəyə vurulmuş ziyanın — ödənilməmiş verginin, onun üzrə hesablanmış faizlərin və maliyyə sanksiyalarının — tam ödənilməsidir. Cinayət Məcəlləsi ziyanı tam ödəyən şəxsin, xüsusən əməli ilk dəfə törətdikdə, cinayət məsuliyyətindən azad edilməsinə imkan verir. Azadolmanın dəqiq şərtlərini — hansı məbləğlərin ödənilməli olduğunu və bunun prosesin hansı mərhələsinədək edilməli olduğunu — e-qanun.az-da 213-cü maddədən və Məcəllənin Ümumi hissəsindəki azadetmə normalarından yoxlayın.

İqtisadi fəaliyyət sahəsindəki bəzi cinayətlər üçün Məcəllə ayrıca mexanizm də nəzərdə tutur: zərərçəkmişlə barışmış, ziyanı tam ödəmiş və ziyanın iki misli miqdarında büdcəyə ödəniş etmiş şəxs məsuliyyətdən azad edilə bilər. Bu mexanizmin hansı cinayətlərə şamil olunduğunu iqtisadi cinayətlərdə iki misli ödəniş yazısında izah etmişik. Azadolma şərtləri olmasa belə, ziyanın könüllü ödənilməsi Cinayət Məcəlləsinə görə cəzanı yüngülləşdirən haldır.

Nərgiz fərdi sahibkardır və iki il ərzində onlayn mağazasının satışlarının bir hissəsini bəyannamədə göstərməyib. Cinayət işi başlanandan sonra o, hesablanmış vergini, faizləri və maliyyə sanksiyasını tam ödəyir və qəbzləri müstəntiqə təqdim edir. Nərgiz əvvəllər məhkum olunmayıb, müdafiəçisi isə Məcəllədəki azadolma normasına istinad edərək cinayət təqibinə xitam verilməsi barədə vəsatət verir. Belə işlərdə ödəniş nə qədər tez edilərsə, müdafiənin mövqeyi bir o qədər güclü olur.

Azadolma bəraət deyil. Şəxs məhkum olunmur, amma cinayət təqibinə qeyri-bəraətverici əsasla xitam verilir və reabilitasiya hüququ yaranmır.

Tez-tez verilən suallar

Vergi borcu olan hər kəs cinayət məsuliyyətinə cəlb oluna bilərmi?

Xeyr. Bəyan edilmiş, lakin vaxtında ödənilməmiş vergi, bir qayda olaraq, vergi borcudur və Vergi Məcəlləsi ilə alınır. Cinayət üçün qəsdən yayınma və qanundakı həddi keçən məbləğ lazımdır.

Ziyanı ödəsəm, cinayət işi avtomatik bağlanırmı?

Avtomatik yox. Qanunun müəyyən etdiyi bütün şərtlər olmalıdır və qərarı cinayət təqibi orqanı və ya məhkəmə verir. Ödənişi sənədləşdirin və azadolma barədə vəsatəti ayrıca verin.

Mühasib səhv edibsə, direktor cavab verəcəkmi?

Hesablama səhvi qəsd deyil və cinayət məsuliyyəti yaratmır: şirkət əlavə vergi, faiz və sanksiya ödəyir. Direktorun cinayət məsuliyyəti yalnız onun qəsdən yayınmada iştirakı sübut edildikdə yaranır.

Şirkət ləğv edilsə, cinayət işi dayanırmı?

Xeyr. Cinayət məsuliyyəti fərdidir və şirkətin ləğvi direktorun əməlinə verilən hüquqi qiyməti dəyişmir.