Qaçaqmalçılıq: inzibati xəta ilə cinayət arasındakı sərhəd

Səfərdən qayıdırsınız, gömrükçü çamadanınızda bəyan etmədiyiniz bir neçə yeni telefon tapır. Ya da dostunuz «bu bağlamanı da apar» deyib, içində nə olduğunu isə bilmirsiniz. Belə anda əsas sual budur: qaçaqmalçılıq protokolu cərimə ilə bitəcək, yoxsa cinayət işi açılacaq?

Qaçaqmalçılıq nədir və harada tənzimlənir?

Qaçaqmalçılıq malların gömrük sərhədindən qanunsuz yolla keçirilməsidir: gömrük nəzarətindən yan keçməklə, malları gizlətməklə, sənədlərdən aldadıcı istifadə etməklə, bəyan etməməklə və ya düzgün bəyan etməməklə. Əməlin özü eyni görünsə də, hüquqi nəticəsi iki fərqli məcəllədən gəlir.

Cinayət qaçaqmalçılığı Cinayət Məcəlləsinin 206-cı maddəsindədir və iqtisadi fəaliyyət sahəsindəki cinayətlər fəslinə aiddir. Həddə çatmayan pozuntular isə İnzibati Xətalar Məcəlləsinin gömrük qaydalarının pozulmasına dair maddələri ilə cəzalandırılır. Hansı yola düşəcəyinizi aşağıdakı meyarlar müəyyən edir.

Sərhəd harada keçir: malın növü və dəyəri

Birinci meyar predmetin növüdür. Narkotik vasitələr, psixotrop maddələr, silah, döyüş sursatı, partlayıcı maddələr və qanunda sadalanan digər xüsusi predmetlər üçün dəyər həddi yoxdur. Onların qanunsuz keçirilməsi, lap az miqdarda olsa belə, CM 206-nın ağırlaşdırıcı hissələri ilə cinayətdir. Tam siyahı maddənin rəsmi mətnindədir.

İkinci meyar adi malların dəyəridir. Paltar, telefon, məişət texnikası kimi mallar yalnız külli miqdarda olduqda cinayət predmetinə çevrilir. Həddin konkret məbləği Cinayət Məcəlləsində müəyyən edilib; onu e-qanun.az-da qüvvədə olan redaksiyadan yoxlayın, çünki bu rəqəm qanunvericilikdə dəyişdirilə bilər.

Hansı hərəkətlər qaçaqmalçılıq sayılır?

Çoxları qaçaqmalçılığı yalnız gizli göz və saxta divarlarla əlaqələndirir. Əslində, daha adi hərəkətlər də bu tərkibə düşür:

• bəyan olunmalı mal ilə «yaşıl dəhliz»dən keçmək;
• malın dəyərini aşağı göstərmək və ya adını dəyişmək, məsələn, yeni cihazı «işlənmiş» kimi yazmaq;
• başqasının adına və ya saxta hesab-faktura ilə mal keçirmək;
• nağd valyutanı bəyan qaydasını pozaraq aparmaq.

Nağd pulun bəyan edilməsi və şəxsi əşyalar üçün rüsumsuz hədlər barədə gömrük qaydaları, nağd pul və şəxsi əşyalar yazısında ətraflı danışmışıq.

Sərhəddə yaşanan mübahisələrin çoxu malın dəyəri ətrafında gedir. Gömrük dəyəri hesab-faktura, bazar qiyməti və ya ekspertiza əsasında müəyyən edir. Dəyər həddə yaxındırsa, hesablamadakı fərq işin inzibati və ya cinayət kimi aparılmasını həll edə bilər. Ona görə alış çeklərini, bank çıxarışını və hesab-fakturanı mütləq saxlayın, hesablama ilə razı deyilsinizsə, müstəqil ekspertiza tələb edin.

Protokol yazılıbsa: addım-addım

1. Protokolu diqqətlə oxuyun: malların siyahısı, sayı və dəyəri düzgün yazılıbmı?
2. Razı deyilsinizsə, etirazınızı protokola öz əlinizlə yazın və surətini tələb edin.
3. Malların saxlanılmasına dair sənədin surətini alın və siyahını yoxlayın.
4. Dəyərin hesablanmasına etiraz edirsinizsə, çekləri təqdim edib ekspertiza tələb edin.
5. İnzibati tənbeh haqqında qərarın surətini aldığınız gündən 10 gün ərzində şikayət verin. Qaydanı inzibati xəta qərarından şikayət yazısında addım-addım izah etmişik.

Cinayət işi başlanıbsa, ilk dindirilmədən əvvəl müdafiəçi ilə məsləhətləşin. Bu mərhələdə verilən izahat sonradan işin taleyini həll edə bilər.

İki həyat nümunəsi

Orxan: inzibati xəta. Orxan xaricdən qayıdarkən çamadanında bəyan etmədiyi 6 yeni telefon aparırmış. Gömrük telefonların şəxsi istifadə üçün olmadığını və bəyan edilmədiyini müəyyən edib. Ümumi dəyər külli miqdar həddinə çatmadığından iş İXM ilə rəsmiləşdirilib: protokol tərtib olunub, telefonlar saxlanılıb, sonra inzibati tənbeh verilib. Cinayət işi başlanmayıb və Orxanın məhkumluğu yaranmayıb.

Nərmin: miqdar kiçik, risk böyük. Nərmin anası üçün tərkibində psixotrop maddə olan 2 qutu dərmanı reseptsiz və bəyan etmədən gətirib. Miqdarın azlığı burada rol oynamır: bu, xüsusi predmetlər sırasındadır və cinayət təqibi riski yaranıb. İstintaq müalicə məqsədini və həkim sənədlərini yoxlayana qədər Nərmin aylarla prosessual narahatlıq yaşayıb. Belə dərmanı yalnız həkim resepti ilə, şəxsi istifadəyə uyğun miqdarda və bəyan etməklə gətirmək lazımdır.

Tez-tez verilən suallar

Rüsumsuz gətirmə həddini keçmək qaçaqmalçılıqdırmı?

Özlüyündə yox. Həddi keçən malı bəyan edib rüsumunu ödəyirsinizsə, pozuntu yoxdur. Problem malı bəyan etmədən keçirməyə çalışanda yaranır.

Bəyan etməyi unutmuşamsa, nə olacaq?

Cinayət qaçaqmalçılığı yalnız qəsdən törədilir, ona görə unutqanlıq cinayət tərkibini istisna edə bilər. Amma bəyan etməmək özü inzibati xəta tərkibi yarada bilər və «unutdum» izahı adətən inzibati məsuliyyətdən xilas etmir.

Qaçaqmalçılığa görə hansı cəza verilir?

Cəza maddənin hissəsindən asılıdır: əsas tərkibdə daha yüngül cəzalar, xüsusi predmetlər və ağırlaşdırıcı hallarda (təkrar, qrup halında, vəzifə mövqeyindən istifadə) daha ağır cəzalar nəzərdə tutulub. Dəqiq sanksiyaları CM 206-nın mətnindən yoxlayın.

Ziyanı ödəməklə cinayət məsuliyyətindən azad olmaq mümkündürmü?

İqtisadi fəaliyyət sahəsindəki bəzi cinayətlər üçün barışıq, ziyanın ödənilməsi və iki misli büdcə ödənişi ilə azadolma qaydası var. Qaçaqmalçılığın həmin siyahıya daxil olub-olmadığını rəsmi mətndən yoxlayın, mexanizmin özünü isə iqtisadi cinayətlərdə məsuliyyətdən azadolma yazısında izah etmişik.