Kibercinayətlər: hesab oğurluğu, şantaj və onlayn fırıldağa görə məsuliyyət

Instagram hesabınız ələ keçirilib və sizin adınızdan dostlarınıza «təcili borc» mesajları gedir. Yaxud tanımadığınız biri şəkillərinizi yaymaqla hədələyib pul istəyir. Kibercinayətlər artıq nadir hal deyil, amma zərərçəkənlərin çoxu ilk saatlarda nə edəcəyini və cinayətkarın hansı maddə ilə cavab verəcəyini bilmir.

Kibercinayət nədir və hansı əməllər cinayət sayılır?

Hüquqi baxımdan bu sözün arxasında iki fərqli qrup dayanır. Birinci qrup kompüter sisteminin və məlumatların özünə qarşı yönəlmiş əməllərdir: sistemə icazəsiz daxil olma, məlumatların qanunsuz ələ keçirilməsi, onların silinməsi və ya dəyişdirilməsi, sistemin işinin pozulması. Cinayət Məcəlləsində bu əməllər kibercinayətlərə həsr olunmuş ayrıca fəsildə toplanıb.

İkinci qrup ənənəvi cinayətlərdir, sadəcə internet vasitəsilə törədilir: dələduzluq, oğurluq, hədə-qorxu ilə tələb etmə, təhqir və böhtan. Bunların tövsifində internet həlledici deyil, məhkəmə əməlin mahiyyətinə baxır. Bir hadisədə hər iki qrup birləşə bilər: hesabı sındırmaq bir əməl, ondan istifadə edib pul yığmaq isə başqa əməldir və şəxs hər birinə görə ayrıca cavab verə bilər.

Hesab oğurluğu: icazəsiz daxil olma və ondan istifadə

Başqasının Instagram, WhatsApp və ya e-poçt hesabına onun icazəsi olmadan daxil olmaq, məsələn, parolu sındırmaq, saxta giriş səhifəsi ilə ələ keçirmək, SMS kodunu aldadıb almaq, kompüter sisteminə qanunsuz daxil olma kimi qiymətləndirilə bilər. Cinayət tərkibinin dəqiq əlamətlərini və sanksiyanı e-qanun.az-da Məcəllənin mətnindən yoxlayın.

Praktikada hesab nadir hallarda sırf maraq üçün sındırılır. Adətən arxasınca pul tələbi gəlir: dostlara «təcili borc» mesajı, hesabı geri qaytarmaq üçün «fidyə», yazışmaları yaymaq hədəsi. Bu hərəkətlərin hər biri artıq ayrıca cinayət tərkibi yaradır.

Günayın Instagram hesabı «müsabiqədə qalib gəldiniz» mesajındakı keçid vasitəsilə ələ keçirilir. Fırıldaqçı onun adından 12 dostuna yazır ki, təcili 200 manat lazımdır, iki nəfər ümumilikdə 400 manat köçürür. Burada iki əməl var: hesaba icazəsiz daxil olma və Günayın dostlarına qarşı dələduzluq. Ziyan dostlara dəydiyi üçün pulu köçürənlər də zərərçəkmiş kimi tanınmaq üçün polisə müraciət etməlidir.

Onlayn fırıldaq: dələduzluq, yoxsa oğurluq?

Dələduzluq özgə əmlakını aldatma və ya etibardan sui-istifadə yolu ilə ələ keçirməkdir (CM 178). Onlayn mühitdə onun tipik formaları bunlardır: sosial şəbəkədə mövcud olmayan malın satışı, saxta investisiya layihələri, «kuryer ödənişi» adı ilə kart məlumatlarının alınması, bank əməkdaşı adından zəng. Həlledici əlamət odur ki, zərərçəkmiş pulu və ya məlumatı aldandığı üçün özü verir.

Oğurluq isə özgə əmlakının gizli talanmasıdır (CM 177). Kart məlumatları sahibinin xəbəri olmadan ələ keçirilib və pul hesabdan gizli çıxarılıbsa, əməl oğurluq kimi qiymətləndirilə bilər. Zərərçəkmişin kodu aldanaraq özünün verdiyi hallarda tövsif mübahisəli olur və praktikada fərqli həll oluna bilər. Zərərçəkən üçün bu fərq ikinci dərəcəlidir: onun işi faktları dəqiq təsvir etməkdir, tövsifi müstəntiq verir. Belə zənglərin sxemini «bankdan zəng edirik» fırıldağı yazısında ayrıca izah etmişik.

Hər ödənilib gəlməyən sifariş dələduzluq deyil. Satıcı malı göndərmək niyyətində olub, amma təchizatçısı onu yarıyolda qoyubsa, bu, mülki mübahisədir və pul məhkəmə yolu ilə tələb edilir. Dələduzluq üçün aldatmaq niyyəti əvvəldən olmalıdır. Bir neçə alıcıdan eyni vaxtda pul yığıb əlaqəni kəsmək, saxta ad və ünvan göstərmək, ödənişdən sonra səhifəni silmək bu niyyətin tipik sübutlarıdır. Bu sərhədi borc qaytarmamaq nə vaxt dələduzluq olur yazısında ətraflı izah etmişik.

Şantaj və şəxsi məlumatların yayılması

Kiminsə intim şəkillərini, şəxsi yazışmalarını və ya ailə sirrini yaymaqla hədələyib pul, əmlak və ya başqa əmlak xarakterli hərəkət tələb etmək hədə-qorxu ilə tələb etmədir (CM 182). Qanun zərərçəkmiş və ya onun yaxın qohumları üçün rüsvayedici məlumatların yayılması hədəsini ayrıca göstərir. Hədənin anonim hesabdan və ya xarici nömrədən edilməsi tövsifi dəyişmir. Hüquq nəzəriyyəsində qəbul edilmiş yanaşmaya görə, cinayət tələb hədə ilə irəli sürüldüyü anda bitmiş sayılır: pulun ödənilib-ödənilməməsinin əhəmiyyəti yoxdur.

Məlumatın özünü icazəsiz yaymaq ayrıca məsuliyyət doğurur. Şəxsi və ya ailə sirrini təşkil edən məlumatları sahibinin razılığı olmadan toplamaq və yaymaq şəxsi həyatın toxunulmazlığını pozma kimi cinayət məsuliyyətinə səbəb ola bilər. Saxta hesabdan təhqir və böhtan yaymaq isə CM 148 və 147 ilə xüsusi ittiham qaydasında təqib olunur. Anonim hesabın arxasında kimin dayandığını müəyyən etmək çox vaxt polisin köməyi olmadan mümkün olmur.

Elvinə tanımadığı hesabdan yazırlar: videozəng zamanı gizli çəkilmiş görüntünü göndərib iki gün ərzində 1000 manat ödəməsə, videonu dostlarına və iş yoldaşlarına yayacaqlarını bildirirlər. Elvin pul ödəmir, yazışmanın skrinşotlarını və hesabın linkini saxlayır, polisə məlumat verir. Hədə-qorxu ilə tələb etmə ödəniş olmadan da bitmiş cinayətdir, ona görə işin başlanması üçün Elvinin pul köçürməsi lazım deyil.

Hansı əmələ hansı məsuliyyət: ümumi cədvəl

Zərərçəkən nə etməlidir: addım-addım

Kibercinayət işlərində sübut sürətlə yox olur: səhifə silinir, hesab bağlanır, pul bir neçə karta bölünür. Ona görə ilk saatlarda atılan addımlar sonrakı istintaqın taleyini həll edir.

1. Pul çıxıbsa, dərhal bankın qaynar xəttinə zəng edib kartı bloklayın və əməliyyata etiraz edin. Zəngin vaxtını qeyd edin.
2. Sübutları saxlayın: tarix və vaxt görünən skrinşotlar, profilin linki və istifadəçi adı, telefon nömrələri, köçürmə qəbzləri, saxta saytın ünvanı. Yazışmanı silməyin və fırıldaqçını bloklamağa tələsməyin — əvvəlcə hər şeyi qeydə alın.
3. Hesabı platformanın bərpa qaydası ilə geri alın, parolu dəyişin, iki mərhələli təsdiqləməni aktivləşdirin və dostlarınızı xəbərdar edin.
4. Polisə məlumat verin: 102 nömrəsinə zəng edin və ya yaşadığınız yer üzrə polis şöbəsinə yazılı ərizə təqdim edin. Ərizədə hadisənin xronologiyasını, məbləği və sübutların siyahısını göstərin, qeydiyyat nömrəsini soruşun.
5. Müstəntiqdən telefonun və yazışmaların baxışının protokollaşdırılmasını, lazım olduqda kompüter-texniki ekspertizanın təyin edilməsini xahiş edin.
6. Cinayət işi başlanarsa, ziyanın ödənilməsi üçün mülki iddia verin. Başlanmazsa, rədd qərarından CPM 449 qaydasında məhkəməyə şikayət edin.

2026-cı ilin iyulunda Cinayət-Prosessual Məcəlləyə edilmiş dəyişikliklərə görə cinayət barədə hüquqi şəxslər də məlumat verə bilər. Şirkətin saytı, poçtu və ya hesabı sındırılıbsa, müraciəti şirkət özü edir.

Skrinşot sübut kimi qəbul edilir, amma tək başına zəif ola bilər: qarşı tərəf onun saxta olduğunu iddia edə bilər. Ona görə orijinal yazışmanın telefonda qalması və müstəntiq tərəfindən baxışla qeydə alınması vacibdir. Bu barədə skrinşotun məhkəmədə sübut kimi qiyməti yazısında danışmışıq.

Tez-tez verilən suallar

Fırıldaqçı xaricdədirsə, müraciət etməyin mənası varmı?

Bəli. Pul ölkədaxili karta və ya hesaba köçürülübsə, onun sahibini müəyyən etmək mümkündür və həmin şəxs pulun hərəkəti barədə izahat verməli olacaq. Xaricdəki şəxslərə münasibətdə beynəlxalq hüquqi yardım mexanizmləri var, amma bu, uzun prosesdir.

Kartını başqasına «kirayə» verən şəxs məsuliyyət daşıyırmı?

Kartını pul müqabilində başqasına verən şəxs onun fırıldaq üçün istifadə olunacağını bilirdisə, dələduzluqda iştirakçı kimi cavab verə bilər. Bilmədiyini sübut etsə belə, kartına daxil olan pulun zərərçəkənə qaytarılması tələbi ilə üzləşə bilər.

Sındırılmış hesabdan göndərilən mesajlara görə hesabın sahibi cavab verirmi?

Xeyr, əgər hesabı fırıldaqçı idarə edirdisə. Hesabın itirildiyi andan dostlarınızı xəbərdar etmək və polisə məlumat vermək sizin üçün də qoruyucu addımdır: bu, mesajları sizin yazmadığınızı göstərir.

Şantajçıya pul ödəmişəmsə, polisə getməyin mənası varmı?

Bəli. Ödəniş sizi zərərçəkmiş statusundan məhrum etmir, köçürmə qəbzi isə şantajçını müəyyən etmək üçün əlavə iz verir. Ödənilmiş pulun qaytarılmasını cinayət işi çərçivəsində mülki iddia ilə tələb edə bilərsiniz.