Zəruri müdafiə: həddi və aşılmasının nəticələri

Gecə evinizə bıçaqlı adam girib, siz onu ağır yaralamısınız, indi isə polis sizi şübhəli qismində dindirmək istəyir. Yaxud küçədə dostunuzu döyən üç nəfərə qarşı çıxmısınız və onlardan biri xəstəxanadadır. Belə anlarda əsas sual budur: bu, zəruri müdafiə idi, yoxsa həddi aşdınız?

Zəruri müdafiə nədir və kimə məxsusdur?

Cinayət Məcəlləsinin 36-cı maddəsi zəruri müdafiəni əməlin cinayətkarlığını istisna edən hallardan biri kimi tanıyır. Şəxs öz həyatını, sağlamlığını, əmlakını, başqa insanın hüquqlarını, cəmiyyətin və dövlətin qanunla qorunan maraqlarını ictimai təhlükəli qəsddən qoruyarkən qəsd edənə zərər vurursa və hədd aşılmayıbsa, əməl cinayət sayılmır. Bu, «bağışlanan» hərəkət deyil, hüquqauyğun davranışdır.

Qanun iki təminat verir. Zəruri müdafiə hüququ peşədən, xüsusi hazırlıqdan və qulluq mövqeyindən asılı olmayaraq hamıya eyni dərəcədə aiddir: idmançı da, pensiyaçı da bu hüquqdan istifadə edir. Bu hüquq qəsddən yayınmaq, yəni qaçmaq və ya polisdən, ətrafdakılardan kömək istəmək imkanından da asılı deyil.

Zəruri müdafiəni son zərurətlə qarışdırmaq olmaz. Zəruri müdafiədə zərər qəsd edənin özünə vurulur, son zərurətdə isə daha böyük təhlükəni aradan qaldırmaq üçün kənar şəxsin maraqları qurban verilir. Bu sərhədi zəruri müdafiə ilə son zərurətin fərqi yazısında ayrıca izah etmişik.

Müdafiə hansı şərtlərlə qanuni sayılır?

Hüquq nəzəriyyəsi və məhkəmə təcrübəsi şərtləri iki qrupa bölür: qəsdə aid olanlar və müdafiəyə aid olanlar. Qəsd üç əlamətə cavab verməlidir:

• ictimai təhlükəli olmalıdır: polis əməkdaşının qanuni tutmasına müqavimət zəruri müdafiə sayılmır;
• mövcud olmalıdır: qəsd ya başlayıb, ya da başlamaq təhlükəsi realdır, bitmiş qəsdə cavab isə müdafiə deyil, qisasdır;
• həqiqi olmalıdır, yəni real aləmdə baş verməlidir, yalnız müdafiə olunanın təsəvvüründə yox.

Müdafiə isə qəsd edənin özünə yönəlməli, qanunla qorunan marağı qorumalı və qəsdə açıq-aşkar uyğunsuz olmamalıdır. Bıçağı çıxarıb üstünüzə yeriyən şəxsin ilk zərbəni vurmasını gözləmək lazım deyil. Amma o, yerə yıxılıb huşunu itirəndən sonra vurulan hər zərbə artıq müdafiə sayılmır.

Qarşı tərəfi qəsdən təhrik edib hücuma sövq etmək, sonra isə «müdafiə» adı ilə ona zərər vurmaq müdafiənin provokasiyasıdır və ümumi əsaslarla məsuliyyət yaradır. Hər iki tərəfin könüllü qoşulduğu davada da, bir qayda olaraq, heç kim zəruri müdafiə vəziyyətində sayılmır. Lakin dava zamanı tərəflərdən biri qəfildən bıçaq çıxararsa, qarşı tərəf üçün yeni və həqiqi təhlükə yaranır.

Zəruri müdafiə həddi harada bitir?

Hədd aşılması o deməkdir ki, müdafiə qəsdin xarakterinə və ictimai təhlükəliliyinə açıq-aşkar uyğun gəlmir. Əsas söz «açıq-aşkar»dır. Müdafiə olunandan qəsd edənlə eyni vasitədən istifadə etmək və ya zərəri dəqiq ölçmək tələb olunmur: qorxu, həyəcan və saniyələrlə ölçülən vaxt şəraitində bu mümkün deyil.

Məhkəmə həddin aşılıb-aşılmadığını bütün halları birlikdə qiymətləndirərək müəyyən edir:

• basqın edənlərin və müdafiə olunanların sayı, yaşı və fiziki gücü;
• silahın və ya silah kimi istifadə edilən əşyanın olub-olmaması;
• qəsdin vaxtı və yeri: gecə, kimsəsiz küçə, mənzilin içi;
• qəsdin qəfilliyi və müdafiə olunanın psixoloji vəziyyəti;
• hansı marağın qorunduğu: həyat, yoxsa əmlak.

Həyat üçün real təhlükə yaradan qəsdə qarşı müdafiədə basqın edənin ağır xəsarət alması, hətta ölümü, adətən, hədd aşılması sayılmır. Təhlükə nə qədər kiçikdirsə, müdafiədən də o qədər ölçülü olmaq gözlənilir: sillə vurmağa cəhd edən sərxoşa bıçaqla cavab vermək açıq-aşkar uyğunsuzluğun klassik nümunəsidir.

Müxtəlif vəziyyətlərin hüquqi qiyməti

Son sətirdəki vəziyyət xəyali müdafiə adlanır: real qəsd yoxdur, amma şəxs şəraitə görə onun olduğunu düşünür. Nəzəriyyədə və məhkəmə təcrübəsində qəbul edilmiş yanaşmaya görə, şərait səhvə əsas veribsə və şəxs səhvini dərk edə bilməzdisə, əməl zəruri müdafiə kimi qiymətləndirilir. Səhvi dərk etməli və edə bilərdisə, ehtiyatsızlıqdan zərər vurmağa görə cavab verir.

Hədd aşılmasının nəticələri

Hədd aşılması müdafiə olunanı adi qatilə çevirmir. Cinayət Məcəlləsində zəruri müdafiə həddini aşmaqla adam öldürməyə və sağlamlığa zərər vurmağa görə ayrıca maddələr var və onların sanksiyaları qəsdən adam öldürmə (120-ci maddə) və qəsdən sağlamlığa ağır zərər vurma (126-cı maddə) ilə müqayisədə xeyli yüngüldür. Hansı dərəcəli zərərin bu maddələrlə əhatə olunduğunu və cəzanın dəqiq hədlərini e-qanun.az-da Məcəllənin mətnindən yoxlayın. Zərərin dərəcələrini bədən xəsarətinin dərəcələri yazısında izah etmişik.

Kamranın bağ evinə gecə iki yeniyetmə girib 2 vedrə ərik götürmək istəyir. Kamran onları görəndə ov tüfəngindən atəş açır və oğlanlardan biri ağır yaralanır. Yeniyetmələr silahsız idi, heç kimə hücum etmirdi, qəsd isə cəmi bir neçə manatlıq əmlaka yönəlmişdi, ona görə məhkəmə çox güman ki, hədd aşılması qənaətinə gələcək.

Elvin isə gecə saat 3-də mənzilinə girən, əlində bıçaq olan naməlum şəxslə üzləşir. Boğuşma zamanı Elvin mətbəxdəki ağır tavanı basqın edənin başına vurur və o, kəllə-beyin travması alır. Qəsd həyat üçün təhlükəli idi, basqın edən silahlı idi, hadisə gecə mənzilin içində baş verib. Bu, klassik zəruri müdafiədir.

Müdafiə olunduqdan sonra nə etməli?

Belə işlərin taleyi çox vaxt ilk saatlarda həll olunur: faktlar necə qeydə alınırsa, məhkəmə də sonradan onlara söykənir.

1. Təhlükə sovuşan kimi 102 nömrəsi ilə polisə, yaralı varsa 103 nömrəsi ilə təcili tibbi yardıma zəng edin.
2. Hadisə yerini tərk etməyin və əşyaları tərpətməyin: basqın edənin bıçağı, sındırılmış qapı, qırılmış şüşə sübutdur.
3. Öz xəsarətlərinizi və cırılmış paltarınızı sənədləşdirin, məhkəmə-tibbi ekspertizanın təyin edilməsini xahiş edin.
4. Şahidləri və yaxınlıqdakı kameraları müəyyən edin: mağaza və bina kameralarının yazıları qısa müddətdən sonra silinə bilər.
5. İfadəni vəkilin iştirakı ilə verin. Konstitusiyanın 66-cı maddəsinə görə heç kəs özünə qarşı ifadə verməyə məcbur edilə bilməz.

Zəruri müdafiə təsdiqlənirsə, cinayət təqibinə əməldə cinayət tərkibi olmadığı üçün xitam verilir, iş məhkəməyə çatıbsa, bəraət hökmü çıxarılır. Hər iki halda haqsız tutulma və həbsə görə dəymiş zərərin ödənilməsini tələb etmək olar; bu barədə bəraət alan şəxsin zərərinin ödənilməsi yazısında danışmışıq.

Tez-tez verilən suallar

Evimə girən oğrunu vursam, cinayət olurmu?

Mənzilə gizli girmək ictimai təhlükəli qəsddir və ona qarşı müdafiə hüququnuz var. Lakin oğru heç kimə təhlükə yaratmadan qaçırsa, ona ölümcül zərbə vurmaq hədd aşılması və ya qəsd bitdikdən sonra vurulmuş zərbə kimi qiymətləndirilə bilər.

Qaça bilərdimsə, müdafiə hüququm itirmi?

Xeyr. Cinayət Məcəlləsinin 36-cı maddəsinə görə zəruri müdafiə hüququ qəsddən yayınmaq və ya başqalarından kömək istəmək imkanından asılı olmayaraq şəxsə məxsusdur.

Başqa şəxsi müdafiə edərkən də bu qaydalar tətbiq olunurmu?

Bəli. Qanun başqa şəxsin həyatını, sağlamlığını və hüquqlarını müdafiəni də eyni şərtlərlə qoruyur. Küçədə döyülən tanımadığınız adamı qorumaq üçün müdaxilə etmək sizin hüququnuzdur.

Qəsd edən sonradan məndən təzminat tələb edə bilərmi?

Hədd aşılmayıbsa, xeyr: zəruri müdafiə vəziyyətində vurulmuş zərər ödənilmir. Hədd aşılıbsa, zərərin ödənilməsi məsələsi ümumi qaydada həll olunur.