Zəruri müdafiə ilə son zərurətin fərqi

Gecə küçədə bıçaqla hücum edəni zərərsizləşdirən adam da, qar tufanında uşağını xilas etmək üçün başqasının bağ evinin pəncərəsini sındıran ana da zərər vurur. Hər ikisi cinayət məsuliyyəti daşımır, amma biri zəruri müdafiə, digəri son zərurət vəziyyətində hərəkət edib. Bu sərhəd həm imtahanda, həm də real işdə müdafiə xəttini müəyyən edir.

Ortaq cəhət: zərər var, cinayət yoxdur

Cinayət Məcəlləsi əməlin cinayətkarlığını istisna edən halları ayrıca fəsildə nəzərdə tutur. Zəruri müdafiə və son zərurət bu siyahının imtahanlarda ən çox soruşulan iki elementidir. Hər iki halda əməl zahirən cinayətə bənzəyir: sağlamlığa zərər vurulur, əmlak məhv edilir. Lakin qanun bu davranışı qanuni sayır, çünki şəxs daha dəyərli maraqları qoruyur.

Oxşarlıq burada bitir. Təhlükənin mənbəyi, zərərin kimə vurulduğu, başqa yolun olub-olmaması və zərərin həcmi üzrə bu institutlar fərqli işləyir.

Zəruri müdafiə: zərər hücum edənə vurulur

Zəruri müdafiədə şəxs özünü, başqasını, cəmiyyətin və ya dövlətin qanunla qorunan maraqlarını ictimai təhlükəli qəsddən hücum edənə zərər vurmaqla qoruyur. Hücum real olmalı, başlamış və ya bilavasitə təhlükə yaratmış, hələ bitməmiş olmalıdır. Zərər yalnız hücum edənə vurulur.

Bu hüquq hücumdan qaçmaq, yaxud başqalarından və ya polisdən kömək istəmək imkanından asılı deyil: qanun müdafiə olunanı geri çəkilməyə məcbur etmir. Yeganə məhdudiyyət müdafiənin hücumun xarakterinə və təhlükəliliyinə açıq-aşkar uyğun gəlməməsidir. Bu həddin incəliklərini zəruri müdafiənin həddi və aşılmasının nəticələri yazısında ətraflı izah etmişik.

Gecə saat 11-də evə qayıdan Elnurdan iki nəfər telefonunu və pulunu tələb edir, biri bıçağı sinəsinə dirəyir. Elnur bıçaq tutan əli burur, hücumçunun qolu sınır, digəri qaçır. Hücum real və davam edən idi, zərər yalnız hücumçuya dəyib, bıçaqlı hücuma qarşı qol sınığı açıq-aşkar uyğunsuz deyil: bu, zəruri müdafiədir. Hücumçu bıçağı atıb qaçandan sonra Elnur onu tutub döysəydi, hücum artıq bitmiş sayılardı və bu zərər ayrıca qiymətləndirilərdi.

Son zərurət: kiçik zərərlə böyük təhlükənin qarşısını almaq

Son zərurətdə şəxs özünə, başqasına, cəmiyyətə və ya dövlətə bilavasitə təhdid yaradan təhlükəni aradan qaldırmaq üçün qanunla qorunan başqa maraqlara zərər vurur. Təhlükənin mənbəyi istənilən ola bilər: yanğın, sel, heyvan, texniki qəza, insanın hərəkəti, xəstəlik. Zərər isə, bir qayda olaraq, təhlükəyə aidiyyəti olmayan üçüncü şəxsə dəyir.

Buna görə qanun burada daha sərtdir. Birincisi, təhlükəni başqa vasitə ilə aradan qaldırmaq mümkün olmamalıdır. İkincisi, vurulan zərər qarşısı alınan zərərdən az olmalıdır: bərabər və ya daha böyük zərər vurmaq son zərurətin həddinin aşılması sayılır.

Lalə dağ yolunda qar tufanında qalır, 5 yaşlı oğlu donmaq təhlükəsindədir, telefon şəbəkəsi işləmir. O, yaxınlıqdakı boş bağ evinin pəncərəsini sındırır, sobanı qalayıb sahibin 2 kisə odununu yandırır. Təhlükəni başqa yolla aradan qaldırmaq mümkün deyildi, pəncərə və odun uşağın həyatı ilə müqayisədə açıq-aşkar kiçik zərərdir: bu, son zərurətdir. Bağ evinin sahibi isə zərərin ödənilməsi məsələsini mülki qaydada qaldıra bilər.

Zəruri müdafiə və son zərurət: müqayisə cədvəli

Həddi aşanda nə olur?

Hər iki institutun həddi aşıla bilər və onda əməl cinayət məsuliyyətinə səbəb olur. Zəruri müdafiədə hədd müdafiə hücumun xarakterinə və təhlükəliliyinə açıq-aşkar uyğun gəlmədikdə aşılır: sillə vuran yeniyetməyə cavab olaraq atəş açmaq müdafiə deyil, həddin kobud aşılmasıdır. Belə hallar üçün Cinayət Məcəlləsində zəruri müdafiə həddini aşmaqla adam öldürmə kimi daha yüngül sanksiyalı ayrıca tərkiblər var.

Son zərurətdə hədd bərabər və ya daha böyük zərər vurulduqda aşılır. Hər iki halda həddin aşılması cəzanı yüngülləşdirən hal kimi nəzərə alınır. Tövsifdə şəxsin nəticəyə münasibəti də, yəni qəsdin olub-olmaması da həlledicidir; qəsdin növlərini birbaşa və dolayı qəsdin fərqi yazısında izah etmişik.

Tez-tez verilən suallar

Hücum edəndən qaça bilərdimsə, müdafiə qanuni sayılırmı?

Bəli. Zəruri müdafiə hüququ qaçmaq və ya polisdən kömək istəmək imkanından asılı deyil. «Başqa yol olmamalıdır» tələbi yalnız son zərurətə aiddir.

Son zərurət zamanı vurulan zərəri ödəmək lazımdırmı?

Cinayət məsuliyyəti yaranmır, amma zərər çəkən üçüncü şəxs zərərin ödənilməsi məsələsini mülki qaydada qaldıra bilər. Zəruri müdafiə hüdudunda hücumçuya vurulan zərər isə ödənilmir.

Hücum olduğunu səhvən düşünmüşəmsə, nə olur?

Nəzəriyyədə buna xəyali müdafiə deyilir. Şəraitə görə hücumun real olduğunu düşünmək üçün əsas var idisə və şəxs səhvini dərk edə bilməzdisə, zəruri müdafiə qaydaları tətbiq olunur. Səhvini dərk etməli və edə bilərdisə, ehtiyatsızlığa görə cavab verə bilər.