Cinayətə hazırlıq ilə cinayətə cəhdin fərqi

Bir işdə şəxs silah alıb, qurbanın yolunu öyrənib, amma tətiyi çəkməmiş saxlanılıb. Digər işdə atəş açılıb, güllə yan keçib. Hər iki halda cinayət axıra çatmayıb, amma birincisi hazırlıq, ikincisi cəhddir, və tövsif də, cəzanın həddi də, bəzən məsuliyyətin ümumiyyətlə olub-olmaması da bu fərqdən asılıdır.

Cinayət hansı mərhələlərdən keçir?

Qəsdən törədilən cinayət bir anda yaranmır. Əvvəl niyyət formalaşır, sonra şəxs hazırlaşır, icraya başlayır və nəhayət nəticəyə çatır. Cinayət hüququ bu yolu üç mərhələyə bölür: hazırlıq, cəhd və başa çatmış cinayət. İlk ikisi birlikdə başa çatmamış cinayət adlanır.

Niyyətin özü cəzalanmır: fikir, hətta dostlara danışılan plan hələ hazırlıq deyil. Hazırlıq və cəhd isə yalnız birbaşa qəsdlə mümkündür, çünki hər ikisi konkret cinayətə yönəlmiş məqsədli fəaliyyətdir. Bunun səbəbini birbaşa və dolayı qəsdin fərqi yazısında izah etmişik.

Cinayətə hazırlıq: şərait yaradılır, obyektə hələ toxunulmur

Cinayət Məcəlləsinin 28-ci maddəsi hazırlığın formalarını sadalayır:

• cinayət üçün vasitə və alətlərin əldə edilməsi, hazırlanması və ya uyğunlaşdırılması;
• cinayət iştirakçılarının axtarılması;
• cinayət törətmək üçün sözləşmə;
• cinayət üçün qəsdən digər şəraitin yaradılması, məsələn, qurbanın gündəlik marşrutunu və ya obyektdəki kameraların yerini öyrənmək.

Hazırlığın əsas əlaməti budur: Xüsusi hissənin maddəsində təsvir olunan əməlin icrasına hələ başlanmayıb, qorunan obyektə bilavasitə təhlükə yaranmayıb. Cinayət isə şəxsin iradəsindən asılı olmayan səbəbdən axıra çatmayıb: polis saxlayıb, alət işləməyib, qurban gəlməyib.

İkinci əlamət məsuliyyətin həddi ilə bağlıdır. 28-ci maddəyə görə yalnız ağır və xüsusilə ağır cinayətə hazırlığa görə cinayət məsuliyyəti yaranır. Hədəf cinayət bu kateqoriyalara düşmürsə, hazırlıq həmin cinayət üzrə cəzasız qalır.

Cinayətə cəhd: əməl bilavasitə cinayətə yönəlir

29-cu maddəyə görə cəhd cinayət törətməyə bilavasitə yönəlmiş qəsdən əməldir, əgər cinayət şəxsin iradəsindən asılı olmayan səbəbdən axıra çatmayıbsa. Burada şəxs artıq Xüsusi hissədəki əməlin icrasına başlayıb: atəş açır, zəhərli içkini qurbana verir, mənzilin qapısını sındırır.

Nəzəriyyədə cəhdin iki növü fərqləndirilir. Başa çatmış cəhddə şəxs lazım bildiyi bütün hərəkətləri edib, amma nəticə baş verməyib: güllə yan keçib, həkimlər zərərçəkmişi xilas edib. Başa çatmamış cəhddə isə şəxs lazım olan hərəkətləri axıra qədər edə bilməyib, məsələn, qapını sındırarkən tutulub. Bu bölgü könüllü imtinanın mümkünlüyü üçün vacibdir; onu könüllü imtina ilə səmimi peşmançılığın fərqi yazısında ayrıca izah etmişik.

Ayrıca hal yararsız cəhddir. Avtobusda Vüsal sərnişinin gödəkçəsinin cibinə əl atır, amma cib boş çıxır və sərnişin onu tutur. Cibdə 1 manat da olmasa, bu, oğurluğa cəhddir: Vüsal cinayət üçün lazım bildiyi hərəkəti edib, nəticə onun iradəsindən asılı olmayan səbəbdən baş verməyib. Cadu və «nəzər» kimi mistik vasitələrlə «öldürmə» cəhdi isə cinayət sayılmır, çünki real təhlükə yaratmır.

Hazırlıq və cəhd: müqayisə cədvəli

Bir iş, iki mərhələ

Namiq biznes şərikini öldürməyi qərara alır. Qanunsuz yolla tapança alır, 3 gün ərzində şərikinin iş yerindən evinə qədər marşrutunu izləyir. Dördüncü gün tinin arxasında gözləyərkən polis əməliyyat məlumatı əsasında onu saxlayır. Şərik hələ görünməyib, silah ona tuşlanmayıb: bu, qəsdən adam öldürməyə hazırlıqdır. Qanunsuz silah əldə etməyə görə isə Namiq ayrıca cavab verəcək.

Başqa ssenari: şərik görünür, Namiq 2 dəfə atəş açır, güllələrdən biri çiyinə dəyir, həkimlər zərərçəkmişin həyatını xilas edir. Namiq öldürmək üçün lazım bildiyi hər şeyi edib, ölüm isə onun iradəsindən asılı olmayan səbəbdən baş verməyib. Bu, qəsdən adam öldürməyə başa çatmış cəhddir.

Başa çatmamış cinayət necə tövsif olunur və cəzalandırılır?

Başa çatmamış cinayət Ümumi hissənin maddəsinə istinadla tövsif olunur: Namiqin ikinci ssenarisində hökmdə Cinayət Məcəlləsinin 29 və 120-ci maddələri birlikdə göstəriləcək. Bu istinad dərhal göstərir ki, cinayət axıra çatmayıb.

Qanun başa çatmamış cinayətə görə cəzanın yuxarı həddini məhdudlaşdırır: cəhd üçün bu hədd başa çatmış cinayətin maksimumundan aşağıdır, hazırlıq üçün isə daha da aşağıdır. Məhkəmə cinayətin niyə axıra çatmadığını və niyyətin nə dərəcədə həyata keçirildiyini də nəzərə alır. Dəqiq nisbətləri Cinayət Məcəlləsinin cəza təyininə dair müddəalarında, e-qanun.az-da yoxlayın.

Tez-tez verilən suallar

Cinayət niyyətini dostuna danışmaq cəzalanırmı?

Xeyr, niyyətin aşkar edilməsi hələ hazırlıq deyil. Amma sözlər özü ayrıca tərkib yarada bilər: məsələn, konkret şəxsə ünvanlanmış öldürmə hədəsi Cinayət Məcəlləsində ayrıca cinayət kimi nəzərdə tutulub.

Az ağır cinayətə hazırlıq tamamilə cəzasız qalırmı?

Həmin cinayət üzrə bəli. Lakin hazırlıq zamanı törədilən əməl özü ayrıca cinayət tərkibi yaradırsa, məsələn, qanunsuz silah əldə edilibsə, şəxs onun üçün cavab verir.

Qurbanı silahla gözləmək hazırlıqdır, yoxsa cəhd?

Nəzəriyyədə üstünlük təşkil edən yanaşmaya görə qurban hələ görünməyibsə və silah ona tuşlanmayıbsa, bu, hazırlıqdır. Şəxs qurbana nişan alıb və ya ona hücuma keçibsə, cəhd başlayır.

Şəxs hazırlıqdan sonra özü fikrindən daşındısa, nə olur?

Bu, könüllü imtinadır. Cinayəti axıra çatdıra biləcəyini dərk edərək dayanan şəxs həmin cinayətə görə məsuliyyət daşımır, amma artıq törətdiyi əməl başqa cinayət tərkibi yaradırsa, ona görə cavab verir.