Birbaşa qəsd ilə dolayı qəsdin fərqi

Mübahisə zamanı Tural rəqibinə bıçaqla zərbə vurur, zərərçəkmiş xəstəxanada ölür, müdafiəçi isə «öldürmək istəmirdi» deyir. Amma cinayət hüququnda «istəməmək» hələ qəsdin olmaması demək deyil — məhz burada birbaşa və dolayı qəsd arasındakı sərhəd işə düşür. Vəkillik və hakimlik testlərinə hazırlaşanlar üçün də bu, Ümumi hissənin ən çox çaşdıran mövzularındandır.

Qəsd nədir: iki element, iki növ

Cinayət Məcəlləsinin 24-cü maddəsinə görə cinayət törətməkdə yalnız əməli qəsdən və ya ehtiyatsızlıqdan törətmiş şəxs təqsirli sayılır. Qəsd təqsirin daha təhlükəli formasıdır və 25-ci maddə onu iki növə bölür: birbaşa və dolayı. Ehtiyatsızlığın da iki növü var — cinayətkarcasına özünəgüvənmə və etinasızlıq; onların fərqini özünəgüvənmə ilə etinasızlığın fərqi yazısında izah etmişik.

Hər qəsdin iki elementi var. İntellektual element şəxsin nəyi bildiyini göstərir: o, əməlinin ictimai təhlükəli olduğunu dərk edir və onun nəticələrini qabaqcadan görür. İradi element isə şəxsin həmin nəticəyə münasibətidir: onu istəyirmi, yoxsa sadəcə buna yol verir? Qanun hər iki növdə intellektual elementi eyni sözlərlə təsvir edir. Fərqi iradi element yaradır.

Birbaşa qəsd: şəxs nəticəni arzu edir

25.2-ci maddəyə görə şəxs əməlinin ictimai təhlükəli olduğunu dərk etmiş, onun ictimai təhlükəli nəticələrini qabaqcadan görmüş və bunları arzu etmişdirsə, cinayət birbaşa qəsdlə törədilmiş sayılır. «Arzu etmək» burada sevinc və ya razılıq hissi demək deyil. Nəticə ya şəxsin son məqsədidir, ya da məqsədə çatmaq üçün seçdiyi zəruri vasitədir.

Elvin 2 il davam edən torpaq mübahisəsindən sonra qonşusunu öldürməyi qərara alır. Bıçağı əvvəlcədən hazırlayır, qonşunu evinin yanında gözləyir və ürək nahiyəsinə 3 zərbə vurur. Burada ölüm onun məqsədidir: alət, zərbələrin sayı və yeri bunu açıq göstərir. Qəsd birbaşadır.

Qanunun mətnində «labüd» sözü yoxdur, amma cinayət hüququ nəzəriyyəsində üstünlük təşkil edən yanaşmaya görə şəxs nəticəni qaçılmaz görürsə, qəsd birbaşa sayılır. Qaçılmaz nəticəyə «arzu etmədən yol vermək» olmaz. İçində sürücü olan yük maşınını sığorta pulu üçün partladan şəxs sürücünün ölümünü istəməyə bilər, amma onu qaçılmaz bilir — bu, birbaşa qəsddir.

Dolayı qəsd: şəxs nəticəyə şüurlu surətdə yol verir

25.3-cü maddədə intellektual element eynidir, fərq iradədədir: şəxs nəticələri arzu etmir, lakin onların baş verməsinə şüurlu surətdə yol verir. Adətən o, başqa məqsəd güdür, cinayət nəticəsi isə həmin məqsədin yan məhsulu kimi ortaya çıxır. Şəxs nəticənin qarşısını alacaq heç bir konkret hala arxalanmır: «olsa da olar» mövqeyindədir.

Samir restoranda mübahisədən sonra küçəyə çıxır və «qorxutmaq üçün» 40 nəfərin oturduğu zalın pəncərəsinə tapança ilə 2 dəfə atəş açır. O, kimisə öldürmək istəmir, amma dolu zalda güllənin kiməsə dəyə biləcəyini bilir və buna əhəmiyyət vermir. Güllələrdən biri ofisiantı öldürürsə, Samir qəsdən adam öldürməyə görə cavab verir — dolayı qəsdlə.

Birbaşa və dolayı qəsd: müqayisə cədvəli

Fərq praktikada nəyi dəyişir?

Qanun hər iki növə eyni maddəni tətbiq edir: qəsdən adam öldürmə həm birbaşa, həm də dolayı qəsdlə törədilə bilər. Buna baxmayaraq, fərq üç məsələdə həlledicidir.

1. Cəhd. Məcəllənin 29-cu maddəsi cəhdi bilavasitə cinayət törətməyə yönəldilmiş qəsdən əməl kimi müəyyən edir. Ali Məhkəmə Plenumu da izah edir ki, qəsdən adam öldürməyə cəhd yalnız birbaşa qəsdlə mümkündür. Samirin gülləsi ofisiantı yalnız yaralasaydı, adam öldürməyə cəhd olmazdı: o, faktiki baş vermiş nəticəyə, yəni sağlamlığa vurulmuş zərərə görə cavab verərdi.
2. Hazırlıq. Vasitə axtarmaq, alət hazırlamaq, şərait yaratmaq konkret cinayətə yönəlmiş məqsədli fəaliyyətdir, deməli, yalnız birbaşa qəsdlə mümkündür. Üstəlik, yalnız ağır və xüsusilə ağır cinayətə hazırlıq cinayət məsuliyyəti yaradır. Hazırlığı cəhddən necə ayırmağı cinayətə hazırlıq ilə cəhdin fərqi yazısında izah etmişik.
3. Xüsusi məqsədli cinayətlər. Tərkibində məqsəd olan əməllər, məsələn, tamah məqsədi ilə törədilən oğurluq və dələduzluq, yalnız birbaşa qəsdlə törədilə bilər: məqsəd güdən şəxs nəticəni arzu edir.

Məhkəmə qəsdin növünü şəxsin sözünə görə deyil, obyektiv hallara görə müəyyən edir. Ali Məhkəmə Plenumunun izahına görə, təqsirkarın niyyətinin nəyə yönəldiyi həll edilərkən işin bütün halları, o cümlədən cinayətin üsulu və aləti, bədən xəsarətlərinin sayı, xarakteri və yeri, tərəflərin əvvəlki münasibətləri nəzərə alınır.

Dolayı qəsdi özünəgüvənmə ilə qarışdırmayın

İmtahanda ən çətin sərhəd dolayı qəsdlə cinayətkarcasına özünəgüvənmə arasındadır. Hər ikisində şəxs nəticənin mümkünlüyünü görür və onu istəmir. Lakin özünəgüvənmədə o, kifayət qədər əsas olmadan nəticənin qarşısını alacağını güman edir (CM 26.2): təcrübəsinə, texnikaya, başqasının hərəkətinə arxalanır. Dolayı qəsddə isə belə konkret dayaq yoxdur: şəxs ya nəticəyə laqeyddir, ya da sadəcə «bəlkə olmaz» deyə təsadüfə ümid edir. Özünəgüvənmə ehtiyatsızlığın, dolayı qəsd isə qəsdin növüdür, ona görə bu sərhəd tövsifi kökündən dəyişir. Təfərrüatı dolayı qəsd ilə özünəgüvənmənin fərqi yazısındadır.

Qəsdlə ehtiyatsızlığın sərhədi bıçaqlanma və döyülmə işlərində də həlledicidir. Şəxs sağlamlığa qəsdən ağır zərər vurubsa, zərərçəkmişin ölümü isə ehtiyatsızlıqdan baş veribsə, əməl qəsdən adam öldürmə deyil, CM 126.3 ilə tövsif olunur: qəsd yalnız sağlamlığa vurulan zərərə aiddir, ölümə münasibət isə ehtiyatsızlıqdır. Girişdəki Turalın işi də məhz bu seçimlər arasında həll olunur. Zərbə ürək nahiyəsinə vurulubsa, məhkəmə adətən ölümün ya arzu edildiyi, ya da ona şüurlu surətdə yol verildiyi nəticəsinə gəlir, bu isə qəsdən adam öldürmədir. Bıçaq ayağa dəyibsə və ölüm qanitirmədən sonra xəstəxanada baş veribsə, müdafiənin 126.3 ilə tövsif barədə mövqeyi əsaslı ola bilər.

Tez-tez verilən suallar

Dolayı qəsdlə törədilən cinayətə daha yüngül cəza verilir?

Qanun birbaşa və dolayı qəsd üçün ayrıca sanksiya nəzərdə tutmur: hər iki halda eyni maddə tətbiq edilir. Qəsdin növü əməlin ictimai təhlükəlilik dərəcəsi qiymətləndirilərkən nəzərə alına bilər, amma cəzanı avtomatik yüngülləşdirmir.

Ehtiyatsızlıqdan törədilən cinayətdə qəsdin növü olurmu?

Xeyr. Birbaşa və dolayı qəsd yalnız qəsdən törədilən cinayətlərə aiddir. Ehtiyatsızlığın öz növləri var: cinayətkarcasına özünəgüvənmə və cinayətkarcasına etinasızlıq (CM 26).

Hərəkətsizliklə də qəsd ola bilərmi?

Bəli. CM 25.2 və 25.3-cü maddələrdə əməl «hərəkət və ya hərəkətsizlik» kimi göstərilib, yəni hər iki növ qəsd hərəkətsizliklə də mümkündür. Məsələn, baxmağa borclu olduğu yatalaq xəstəni bilərəkdən qidasız qoyan şəxs onun ölümünü arzu edirsə, qəsd birbaşa, ölümə şüurlu surətdə yol verirsə, dolayıdır.

Xüsusilə ağır cinayət ehtiyatsızlıqdan törədilə bilərmi?

Xeyr. Cinayət Məcəlləsinin 15-ci maddəsinə görə xüsusilə ağır cinayətlər yalnız qəsdən törədilən əməllərdir. Ehtiyatsızlıqdan törədilən cinayət ən çoxu ağır cinayət kateqoriyasına düşə bilər.