Dolayı qəsd ilə özünəgüvənmənin fərqi: imtahanın ən çətin sərhədi

Test kitabçasında iki kazus bir-birinə çox oxşayır: hər ikisində şəxs təhlükəni görür və zərər istəmir. Birinin cavabı «dolayı qəsd», digərininki «özünəgüvənmə»dir. Səhv seçim təkcə bir bal deyil: praktikada bu, qəsdən törədilən cinayətlə ehtiyatsızlıqdan törədilən cinayət arasındakı fərqdir.

Ortaq nöqtə: nəticə görünür, amma arzu edilmir

Dolayı qəsd və cinayətkarcasına özünəgüvənmə təqsirin fərqli formalarına aiddir: birincisi qəsdin, ikincisi ehtiyatsızlığın növüdür. Buna baxmayaraq, qanundakı təsvirləri bir-birinə çox yaxındır. Hər iki halda şəxs əməlinin təhlükəli nəticələrinin baş verə biləcəyini qabaqcadan görür və hər iki halda bu nəticələri istəmir.

Deməli, «istəyirdimi?» sualı bu cütü ayırmır. Birbaşa qəsdlə müqayisəni birbaşa və dolayı qəsdin fərqi yazısında vermişik, özünəgüvənmənin digər qonşusu olan etinasızlığı isə özünəgüvənmə ilə etinasızlığın fərqi yazısında izah etmişik. Burada sərhədi üç meyar çəkir.

Sərhədi ayıran üç meyar

1. Nəticə necə görünür?

Nəzəriyyədə üstünlük təşkil edən yanaşmaya görə dolayı qəsddə şəxs nəticəni bu konkret vəziyyətdə real mümkünlük kimi görür. Özünəgüvənmədə isə mümkünlük onun gözündə ümumi xarakter daşıyır: «belə hallarda qəza olur, amma məndə olmayacaq».

2. Şəxs nəyə arxalanır?

Bu, ən praktik meyardır. Özünəgüvənmədə ümid konkret, real görünən amillərə söykənir: öz bacarığına, təcrübəsinə, texnikanın vəziyyətinə, başqasının hərəkətinə, təbii şəraitə. Şəxs sadəcə onların gücünü yanlış qiymətləndirir. Dolayı qəsddə belə dayaq yoxdur: şəxs ya heç nəyə arxalanmır, ya da təsadüfə, «bəxtə» ümid edir.

3. Nəticəyə münasibət necədir?

Dolayı qəsddə şəxs nəticəyə laqeyddir: «olsa da olar». Özünəgüvənmədə nəticə onun üçün arzuolunmazdır və o, məhz qarşısını alacağını hesablayır. Buna görə belə adam adətən riski azaltmaq üçün nəsə edir: sürəti azaldır, xəbərdarlıq edir, məsafə saxlayır.

Dolayı qəsd və özünəgüvənmə: müqayisə cədvəli

Eyni atəş, iki fərqli tövsif

Ovçu Elçin 40 metr aralıdakı dovşanı nişan alır.

Birinci variant. Dovşanın düz arxasında, atəş xəttində çoban oturub. Elçin onu görür, amma «bəlkə dəyməz» deyib atəş açır, qırma çobanı yaralayır. Elçin zərəri istəməyib, amma onu real imkan kimi görüb və heç nəyə arxalanmadan buna yol verib. Bu, dolayı qəsddir: əməl sağlamlığa qəsdən zərər vurma kimi tövsif olunur.

İkinci variant. Çoban atəş xəttindən 30 metr kənarda, yamacın o biri üzündədir. Elçin 20 illik ov təcrübəsinə, tüfənginin dəqiqliyinə və çobanın atəş istiqamətindən uzaqda olmasına arxalanır. Qırmanın bir hissəsi daşa dəyib istiqamətini dəyişir və çobanı yaralayır. Elçin riski ümumən görürdü, amma konkret hallara arxalanıb onun qarşısını alacağına ümid edirdi: bu, özünəgüvənmədir. O, yalnız zərərin ağırlığı Xüsusi hissədə ehtiyatsızlıq üçün nəzərdə tutulmuş həddə çatırsa cavab verəcək.

Məhkəmə şəxsin nə düşündüyünü necə müəyyən edir?

Təqsirləndirilən şəxs demək olar ki, həmişə «heç nə olmayacağına əmin idim» deyir. Ona görə məhkəmə sözə deyil, obyektiv hallara baxır: əməlin üsulu və aləti, təhlükənin dərəcəsi, riski azaldan real amillərin olub-olmaması, şəxsin peşə təcrübəsi, hadisədən əvvəlki və sonrakı davranışı. Əyləcə basmaq, zərərçəkmişə yardım etmək, təcili yardım çağırmaq nəticənin arzuolunmaz olduğunu göstərə bilər, amma tək başına həlledici deyil.

Tez-tez verilən suallar

Özünəgüvənmə ilə törədilən əməl nəticə vermədisə, cinayətdirmi?

Bir qayda olaraq, yox: ehtiyatsızlıqdan törədilən cinayətlərdə məsuliyyət nəticə baş verdikdə yaranır. Dolayı qəsddə də cəhd olmur, amma şəxs faktiki vurduğu zərərə görə qəsdən cavab verir.

«Ümid edirdim ki, heç nə olmayacaq» demək özünəgüvənməni sübut edirmi?

Xeyr. Özünəgüvənmə üçün ümid real amillərə — bacarığa, texnikaya, maneəyə, başqasının hərəkətinə söykənməlidir. Sadəcə bəxtə ümid dolayı qəsdin əlaməti sayılır.

Sərxoş sürücünün törətdiyi ölüm dolayı qəsddirmi?

Sərxoşluq təqsir formasını öz-özünə dəyişmir. Yol hərəkəti qaydalarının pozulması nəticəsində ölüm, bir qayda olaraq, ehtiyatsızlıqdan törədilən cinayət kimi tövsif olunur. Dolayı qəsd üçün şəxsin nəticəyə laqeyd yanaşdığını göstərən əlavə hallar lazımdır.