Cinayətkarcasına özünəgüvənmə ilə etinasızlığın fərqi

Test sualında sürücü yaş yolda «bacararam» deyə ötməyə çıxır və piyadanı vurur. Növbəti sualda tibb bacısı ampulanın etiketinə baxmadan iynə vurur, xəstənin vəziyyəti ağırlaşır. Hər ikisi ehtiyatsızlıqdır, amma birincisi özünəgüvənmə, ikincisi etinasızlıqdır, və testdə bal məhz bu seçimdə qazanılır.

Ehtiyatsızlıq nədir və nə vaxt cinayət sayılır?

Cinayət Məcəlləsinin 24-cü maddəsi təqsirin iki formasını tanıyır: qəsd və ehtiyatsızlıq. Qəsdin növlərini birbaşa və dolayı qəsdin fərqi yazısında izah etmişik, ehtiyatsızlığın növləri isə 26-cı maddədədir. Ehtiyatsızlıqda şəxs nəticəni nə arzu edir, nə də ona şüurlu surətdə yol verir. Onun qüsuru başqadır: ya öz imkanlarını şişirdir, ya da lazımi diqqəti göstərmir.

Ehtiyatsızlıqdan törədilən əməl yalnız Məcəllənin Xüsusi hissəsində bu, xüsusi nəzərdə tutulduqda cinayətdir. Qonaqlıqda dostunun vazasını ehtiyatsızlıqdan sındırmaq ziyanın ödənilməsi məsələsidir, cinayət deyil. Ehtiyatsızlıqdan adam öldürmə isə ayrıca maddə ilə cəzalandırılır.

Cinayətkarcasına özünəgüvənmə: görür, amma «bacararam» deyir

CM 26.2-yə görə şəxs əməlinin ictimai təhlükəli nəticələrinin baş verə biləcəyini qabaqcadan görür, lakin kifayət qədər əsas olmadan onların qarşısını alacağına ümid edir. Bu ümid boş deyil: şəxs konkret amillərə — öz bacarığına, təcrübəsinə, texnikaya, başqasının hərəkətinə arxalanır. Sadəcə bu amillərin gücünü düzgün qiymətləndirmir.

Rəşadın 15 illik sürücülük stajı var. Yağışlı axşam 90 km/saat sürətlə gedərkən qabaqdakı yük maşınını ötməyə qərar verir. Sürüşmə riskini görür, amma təcrübəsinə və avtomobilin əyləc sisteminə güvənir. Maşın yana sürüşür, səkidəki piyada ağır xəsarət alır. Rəşad nəticəni qabaqcadan görmüşdü, amma onun qarşısını alacağına əsassız ümid etmişdi: bu, klassik özünəgüvənmədir.

Cinayətkarcasına etinasızlıq: görmür, amma görməli idi

CM 26.3-də vəziyyət tərsinədir: şəxs nəticənin baş verə biləcəyini ümumiyyətlə qabaqcadan görmür. Onu məsuliyyətə cəlb etmək üçün iki meyar birlikdə olmalıdır:

• obyektiv meyar — şəxs nəticəni görməli idi: bu vəzifə qanundan, təlimatdan, peşə qaydalarından və ya ümumi ehtiyatlılıq tələblərindən irəli gəlir;
• subyektiv meyar — şəxs nəticəni görə bilərdi: yaşı, təhsili, təcrübəsi, fiziki vəziyyəti və o anın şəraiti buna imkan verirdi.

Günay 7 illik təcrübəsi olan tibb bacısıdır. Növbənin sonunda şkafdan ampulanı götürür və etiketi oxumadan inyeksiya edir: ampulada həmin dərmanın 10 dəfə qatı forması imiş. Təlimat inyeksiyadan əvvəl etiketi yoxlamağı tələb edir, işıqlı otaqda təcrübəli tibb bacısı bunu asanlıqla edə bilərdi. Hər iki meyar var, deməli, etinasızlıqdır. Etiket zavodda səhv vurulsaydı və yoxlama bunu üzə çıxara bilməsəydi, Günayın təqsiri olmazdı.

Özünəgüvənmə və etinasızlıq: müqayisə cədvəli

Sərhəddəki qonşular: dolayı qəsd və kazus

Özünəgüvənmənin «yuxarıdakı» qonşusu dolayı qəsddir. Hər ikisində şəxs nəticəni görür və istəmir, amma dolayı qəsddə heç bir konkret dayağa arxalanmır: ya nəticəyə laqeyddir, ya da «bəlkə olmaz» deyə təsadüfə ümid edir. Bu sərhəd tövsifi kökündən dəyişir, meyarlarını dolayı qəsd ilə özünəgüvənmənin fərqi yazısında ayrıca təhlil etmişik.

Etinasızlığın «aşağıdakı» qonşusu təqsirsiz zərər vurmadır, nəzəriyyədə buna kazus da deyilir. Şəxs nəticəni görməli deyildisə və ya konkret şəraitdə görə bilməzdisə, təqsir yoxdur, deməli, cinayət məsuliyyəti də yoxdur.

Test tapşırığını 4 sualla həll edin

1. Şəxs nəticəni arzu edibmi? Bəli — birbaşa qəsd.
2. Nəticəni qabaqcadan görübmü? Görüb və laqeyd qalıbsa — dolayı qəsd; konkret hallara arxalanıb qarşısını alacağına ümid edibsə — özünəgüvənmə.
3. Görməyibsə, görməli idimi? Qayda, vəzifə və ya təlimat bunu tələb etmirdisə — təqsirsiz zərər vurma.
4. Görə bilərdimi? Konkret şəxsin imkanı var idisə — etinasızlıq, yox idisə — təqsirsiz zərər vurma.

Tez-tez verilən suallar

Özünəgüvənmə etinasızlıqdan ağır cəzalandırılırmı?

Qanun ehtiyatsızlığın növlərinə ayrıca sanksiya bağlamır: hər iki halda Xüsusi hissənin eyni maddəsi tətbiq olunur. Növ cəzanın fərdiləşdirilməsində nəzərə alına bilər, amma tövsifi dəyişmir.

Ehtiyatsızlıqdan cinayətə cəhd ola bilərmi?

Xeyr. Hazırlıq və cəhd yalnız birbaşa qəsdlə mümkündür. Ehtiyatsızlıqdan törədilən cinayətlərdə məsuliyyət, bir qayda olaraq, zərərli nəticə baş verdikdə yaranır.

«Görə bilərdi» meyarı necə yoxlanılır?

Məhkəmə abstrakt «orta insanı» deyil, konkret şəxsi götürür: yaşını, peşə təcrübəsini, yorğunluğunu, hadisə anındakı işıqlandırmanı və digər şəraiti. Eyni vəziyyətdə təcrübəli mütəxəssis üçün görünən risk yeni başlayan üçün görünməz ola bilər.

Hərəkətsizliklə də etinasızlıq olurmu?

Bəli. Dəmir yolu keçidinin növbətçisi qatar yaxınlaşarkən şlaqbaumu endirməyi unudubsa və qəza baş veribsə, bu, hərəkətsizliklə törədilən etinasızlıqdır.